بهنقل از بیبیسی؛ در شلوغترین بخش وین، جایی که صف بازدیدکنندگان کتابخانه ملی اتریش تا میدان یوزفسپلاتس کشیده میشود، موزهای وجود دارد که بیشتر گردشگرها از کنار آن رد میشوند. پشت دیوارهای کاخ ۴۰۰ ساله پالاس مولارد، تنها موزه عمومی جهان که بهطور کامل به کرههای جغرافیایی و آسمانی اختصاص دارد، داستانی را روایت میکند که هیچ نقشه دیجیتالی نمیتواند جای آن را بگیرد.
اینجا بیش از ۲۲۰ کره تاریخی نگهداری میشود؛ آثاری که بعضی از آنها قبل از سال ۱۸۵۰ ساخته شدهاند و نشان میدهند انسانها در هر دوره، جهان را نه فقط بر اساس دانستههایشان، بلکه بر پایه خیال، افسانه و حتی اشتباههایشان ترسیم میکردند.
زمانی که آمریکا هنوز روی کرهها وجود نداشت
یکی از جذابترین آثار موزه، نسخهای از کره مشهور مارتین بهایم است که در سال ۱۴۹۲ ساخته شد؛ همان سالی که کریستف کلمب سفرش را آغاز کرد.
روی این کره خبری از قاره آمریکا نیست. میان اروپا و آسیا فقط پهنهای وسیع از اقیانوس دیده میشود؛ تصویری از جهانی که هنوز بخش بزرگی از آن برای اروپاییها ناشناخته بود.
در گوشهای دیگر، دو کره متعلق به میانه قرن شانزدهم کنار هم قرار گرفتهاند؛ یکی زمین را نشان میدهد و دیگری آسمان را. روی کره زمینی، اروپا و سواحل آفریقا پر از نام شهرها و سرزمینها است، اما آمریکای شمالی در مه ناشناختهها محو میشود، آسیا شکل عجیبی دارد و به جای استرالیا و جنوبگان، قارهای خیالی دیده میشود.
اژدهاهایی که روزی روی نقشهها واقعی بودند
این موزه فقط تاریخ جغرافیا نیست؛ تاریخ باورهای انسان هم محسوب میشود. روی بعضی کرهها، اقیانوسهای ناشناخته با اژدها، هیولاهای دریایی و موجودات افسانهای پر شدهاند. روی برخی دیگر، کالیفرنیا به شکل جزیره ترسیم شده است؛ اشتباهی که سالها روی نقشههای اروپایی تکرار میشد.
در تعدادی از آثار نیز ردپای نگاه استعماری آن دوران دیده میشود؛ از پرچمهای اسپانیا و پرتغال که سواحل آفریقا را نشانهگذاری کردهاند تا تصویرسازیهایی که مردم بومی را با کلیشههای نادرست به نمایش میگذارند.
به گفته نیکولاس شوبسبرگر، مدیر موزه، هر کره به اندازه آنچه مردم میدانستند، از چیزهایی هم حرف میزند که هنوز نمیدانستند.
کرهای که نصف ماه را خالی گذاشت
شاید عجیبترین شیء موزه اصلا زمینی نباشد. کره ماهی که در سال ۱۹۶۱ ساخته شده، فقط نیمه قابل مشاهده ماه را با دقت ترسیم کرده و سمت دیگرش کاملا سفید مانده است؛ چون آن زمان هنوز هیچ انسانی نیمه پنهان ماه را ندیده بود.
دو سال بعد، نسخه تازهای از همان کره ساخته شد؛ این بار با بخش گمشدهای که پس از مأموریتهای فضایی به نقشه اضافه شده بود. این دو کره کنار هم، لحظهای را ثبت کردهاند که دانش بشر ظرف فقط دو سال کاملتر شد.
از اشرافزادهها تا کلاسهای درس
کرههای جغرافیایی همیشه وسایل آموزشی نبودند. در ابتدا فقط اشراف و بازرگانان ثروتمند توان خرید آنها را داشتند. بعدها اندازهشان کوچکتر شد، ارزانتر شدند و راهشان را به مدرسهها، خانهها و حتی اسباببازی کودکان باز کردند.
اما چیزی که هنوز تغییر نکرده، قدرت آنها برای برانگیختن تخیل است. برخلاف نقشههای دیجیتالی که با یک لمس همهچیز را نشان میدهند، کرههای قدیمی آدم را وادار میکنند دورشان بچرخد، فاصلهها را تصور کند و به جاهایی فکر کند که شاید زمانی فقط در ذهن مردم وجود داشتند.
گنج پنهان وین
موزه کرههای وین فقط به ساختمانش محدود نمیشود. در سراسر شهر، حدود ۵۰ کره روی بامها، سردر ساختمانها و نماهای تاریخی پنهان شدهاند و موزه حتی نقشهای برای پیدا کردن آنها تهیه کرده است.
شاید همین ویژگی، بهترین توصیف این مکان باشد؛ موزهای که از دل یکی از شلوغترین شهرهای اروپا، راهی تازه برای نگاه کردن به جهان باز میکند؛ جهانی که بارها ترسیم شده، بارها اشتباه فهمیده شده است و هنوز هم هر نسل آن را دوباره تصور میکند.