بهنقل از هریتیج دیلی، باستانشناسان در جریان کاوشهای شهر باستانی سیده در جنوب ترکیه، بخشهایی از یک خیابان تاریخی به طول نزدیک به ۳۹۰ متر را آشکار کردهاند. این خیابان که با عنوان «خیابان B» شناخته میشود، یکی از مسیرهای اصلی شهر بوده و شواهدی از دگرگونی آن از دوران روم تا اواخر دوران باستان را در خود حفظ کرده است.
در جریان کاوشها، بقایای یک گذرگاه ستوندار، دروازههای یادمانی و اتاقهای متعدد در دو سوی خیابان کشف شد. مجموعه این یافتهها تصویری دقیقتر از چگونگی تغییر سیمای شهری سیده طی چند قرن ارائه میدهد.
نتایج این پروژه که در چارچوب برنامه «میراث برای آینده» ترکیه انجام شده، از سوی مهمت نوری ارسوی، وزیر فرهنگ و گردشگری این کشور، اعلام شده است.
خیابانی مهم در قلب شهر باستانی سیده
سیده یکی از شهرهای مهم بندری در سواحل مدیترانه بود و در محدوده استان آنتالیا در ترکیه امروزی قرار داشت. خیابان B یکی از شریانهای اصلی رفتوآمد در این شهر محسوب میشد.
باستانشناسان در بخش شمالی خیابان، بقایای یک استوا یا گذرگاه سرپوشیده ستوندار را پیدا کردهاند که قدمت آن به قرن دوم میلادی بازمیگردد. اتاقهای متعددی نیز پشت این گذرگاه ساخته شده بودند.
آستانههای سنگی و ورودیهای باقیمانده اطلاعاتی درباره سازمان معماری خیابان در دوران روم ارائه میکنند. در امتداد این استوا سه ورودی یادمانی نیز شناسایی شده است که از غرب به شرق شامل «دروازه غربی»، «دروازه هرکول» و «دروازه حمامهای شمالی» میشوند. در میان آنها، دروازه هرکول به دلیل تزئینات مجسمهای خود بیش از همه توجه باستانشناسان را جلب کرده است.
دروازهای با روایت ۱۲ خوان هرکول
دروازه هرکول با نقشبرجستههایی تزئین شده است که ۱۲ خوان یا ماموریت مشهور هرکول، قهرمان اسطورههای یونانی، را به تصویر میکشند. در کنار این تصاویر، نقشهایی از آتنا، زئوس، آرتمیس، هگییا و تیکه نیز دیده میشود.
پژوهشگران قدمت این نقشبرجستهها را به اوایل قرن سوم میلادی نسبت دادهاند؛ اما نکته مهم اینجا است که ظاهرا این آثار در ابتدا برای دروازه هرکول ساخته نشده بودند. شواهد باستانشناسی نشان میدهد نقشبرجستهها از سازهای قدیمیتر جدا و چند قرن بعد، هنگام ساخت دروازه، دوباره مورد استفاده قرار گرفتهاند.
این شیوه که در باستانشناسی با اصطلاح «اسپولیا» شناخته میشود، به استفاده دوباره از قطعات معماری، سنگها و آثار تزئینی بناهای قدیمی در ساختمانهای جدید اشاره دارد. دروازه هرکول به این ترتیب نه فقط یک ورودی تاریخی، بلکه نمونهای از نحوه استفاده دوباره از میراث معماری نسلهای پیشین است.
کاخ اسقف شکل خیابان را تغییر داد
یکی از مهمترین تحولات خیابان B در قرن پنجم میلادی رخ داد؛ زمانی که مسیحیت در شهرهای بخش شرقی امپراتوری روم جایگاه قدرتمندی پیدا کرده بود. در این دوره، بخش وسیعی از زمینهای شمال خیابان به مجموعه کاخ اسقف سیده اضافه شد و ساختار محله اطراف را تغییر داد. چند ورودی قدیمی که خیابان را به گذرگاه ستوندار شمالی متصل میکردند، بسته شدند و در مقابل، ورودیهای یادمانی جدیدی ساخته شدند.
به این ترتیب، خیابان B دیگر صرفا یک مسیر عبور و مرور نبود و به محور شهری باشکوهی تبدیل شد که بازدیدکنندگان هنگام ورود به شهر با منظرهای چشمگیر از معماری آن روبهرو میشدند. با وجود این تغییرات، خیابان همچنان مسیر ورود مسافران از طریق دروازه شرقی سیده باقی ماند.
تاریخ چند قرن در یک خیابان
ترکیب گذرگاههای ستوندار رومی، مجسمههای بهکاررفته، دروازههای یادمانی و معماری دوره مسیحی باعث شده است خیابان B برای شناخت تاریخ شهری سیده اهمیت ویژهای داشته باشد.
این مسیر متعلق به یک دوره خاص نیست. لایههای مختلف آن نشان میدهند نسلهای گوناگون چگونه یک بخش ثابت از شهر را متناسب با نیازهای سیاسی، مذهبی و اجتماعی خود تغییر دادهاند.
به همین دلیل، پژوهشگران میتوانند در امتداد همین خیابان ۳۹۰ متری، بخشی از مسیر تبدیل سیده از یک شهر مهم در دوران روم به یکی از مراکز مهم اواخر دوران باستان را دنبال کنند.