بهنقل از هریتیج دیلی؛ باستانشناسان در محوطه باستانی کاراهانتپه در جنوب شرقی ترکیه، مجسمهای سنگی و کمنظیر با قدمت حدود ۱۱ هزار سال کشف کردهاند که انسانی را در حال نشستن بر پشت یک پلنگ نشان میدهد؛ اثری که میتواند سرنخهای تازهای درباره باورها و نمادپردازی جوامع نخستین عصر نوسنگی به دست بدهد.
این مجسمه حدود ۷۰ سانتیمتر طول دارد و در جریان فصل کاوش سال ۲۰۲۶ در نزدیکی شانلیاورفه پیدا شده است. وزارت فرهنگ و گردشگری ترکیه این اثر را «مجسمهای ترکیبی» توصیف کرده است؛ زیرا برای نخستین بار در کاراهانتپه، پیکره انسان و حیوان در قالب یک ترکیب واحد به تصویر کشیده شدهاند.
کشفی در دل یک بنای آیینی
مجسمه روی نیمکتی سنگی در امتداد دیوار یک سازه دایرهایشکل با قطری نزدیک به سه متر قرار داشت؛ ساختمانی که کف آن با سنگهای صاف سنگفرش شده بود. همین جایگاه ویژه باعث شده است پژوهشگران احتمال بدهند این پیکره بخشی از فعالیتهای آیینی یا اجتماعی مهمی بوده که در این فضا انجام میشده است.
معنای دقیق این صحنه هنوز مشخص نیست، اما باستانشناسان معتقدند قرار گرفتن انسان بر پشت پلنگ میتواند به رابطه نمادین میان انسان و حیوانات وحشی در جوامع بیش از ۱۰ هزار سال پیش اشاره داشته باشد.
کاراهانتپه؛ همسایه گوبکلیتپه
کاراهانتپه تنها حدود ۳۰ کیلومتر با گوبکلیتپه فاصله دارد؛ محوطهای که سالها است نگاه پژوهشگران را به تاریخ آغاز تمدن تغییر داده است. هر دو محوطه بخشی از مجموعه بزرگتری به نام «تاش تپهلر» یا «تپههای سنگی» هستند؛ شبکهای متشکل از بیش از ده محوطه باستانی که همگی به دوره نوسنگی پیش از سفال تعلق دارند.
این محوطهها به زمانی بازمیگردند که انسانها بهتدریج از زندگی شکارچی-گردآورنده فاصله میگرفتند و نخستین سکونتگاههای دائمی را شکل میدادند؛ دورهای که هزاران سال پیش از پیدایش شهرها، خط و دولتهای سازمانیافته قرار دارد.
منطقهای که تاریخ را بازنویسی میکند
گوبکلیتپه با ستونهای عظیم T شکل و نقشبرجستههای حیوانی خود نشان داد انسانهای آن دوره توانایی اجرای پروژههای بزرگ معماری و خلق نمادهای پیچیده را داشتهاند. کاوشهای کاراهانتپه که از سال ۲۰۱۹ آغاز شده نیز ثابت کرده آن محوطه یک استثنا نبوده، بلکه بخشی از چشماندازی فرهنگی گسترده در منطقه شانلیاورفه بوده است.
در سالهای اخیر، این محوطه مجموعهای چشمگیر از پیکرههای انسانی و حیوانی را آشکار کرده است و حالا مجسمه انسان سوار بر پلنگ، یکی از متفاوتترین آثار آن به شمار میرود.
پلنگی که هنوز رازش را حفظ کرده است
حضور حیوانات وحشی در هنر عصر نوسنگی این منطقه موضوع تازهای نیست؛ پلنگ، گاو نر، گراز و پرندگان بارها روی سنگها و مجسمههای این محوطهها دیده شدهاند. با این حال، این کشف از آن جهت اهمیت دارد که برای نخستین بار، انسان و پلنگ در قالب یک صحنه واحد به هم پیوند خوردهاند.
پژوهشگران میگویند برای درک معنای واقعی این اثر باید بررسیهای بیشتری روی جایگاه دقیق مجسمه، لایههای باستانشناسی و دیگر یافتههای اطراف آن انجام شود؛ اما همین کشف تازه بار دیگر نشان میدهد جوامع ۱۱ هزار سال پیش، جهان نمادین و نظام باورهایی بسیار پیچیدهتر از آنچه زمانی تصور میشد، داشتهاند.