بهنقل از هریتیج دیلی، باستانشناسان روس با ترکیب حفاریهای میدانی و فناوری لیزری LiDAR به کشفی رسیدهاند که یکی از باورهای قدیمی درباره شهر قرونوسطایی گالیچ را زیر سوال میبرد. شواهد تازه نشان میدهد استحکاماتی که دههها تصور میشد به قرن دوازدهم و دوران پیش از حمله مغول تعلق دارند، احتمالا سه قرن دیرتر و در میانه جنگهای داخلی قرن پانزدهم ساخته شدهاند.
این یافتهها میتواند درک تاریخدانان از روند شکلگیری گالیچ و نقش دژهای آن را در یکی از پرآشوبترین دورههای تاریخ منطقه تغییر دهد.
دژی که سه قرن جوانتر از تصور ماست
منطقه باستانی بالچوگ شامل دو محوطه است که به «شهرک پایینی» و «شهرک بالایی» شهرت دارند. هر دو محوطه با خاکریزهای عظیم دفاعی، نقشهای غیرمعمول و چشماندازی تاریخی که به شکل کمنظیری حفظ شده است، از مهمترین آثار قرون وسطایی روسیه به شمار میروند.
از دهه ۱۹۵۰ تاکنون، پژوهشگران شهرک پایینی را قدیمیترین قلعه گالیچ میدانستند. این نظریه بر اساس سفالهای روسی کشفشده در اطراف خاکریزها شکل گرفته بود و قدمت آن را به حدود میانه قرن دوازدهم نسبت میداد، در حالی که شهرک بالایی متعلق به قرن پانزدهم دانسته میشد.
با این حال، شواهد باستانشناسی موجود هرگز برای اثبات این فرضیه کافی نبود. به همین دلیل، پژوهشگران در سال ۲۰۲۶ بار دیگر به بالچوگ بازگشتند تا با استفاده از فناوریهای جدید، تاریخ واقعی این دژ را روشن کنند.
فناوری LiDAR راز قلعه را از دل زمین بیرون کشید
اسکنهای LiDAR تصویری بسیار دقیق از چشمانداز قرونوسطایی منطقه ارائه داد؛ تصویری که جزئیاتی را آشکار کرد که در بررسیهای پیشین دیده نشده بودند.
نتایج نشان داد شهرک پایینی نقشهای پنجضلعی دارد که از چهار خاکریز مستقیم و ساحل دریاچه گالیچ تشکیل شده است. در انتهای یکی از خاکریزها نیز برآمدگیهای گردی دیده شد که احتمال میرود پایههای برجهای دفاعی باشند.
ابعاد استحکامات نیز چشمگیر است. ارتفاع برخی خاکریزها در کنار درهها به حدود ۳٫۵ متر میرسد و بلندترین بخش، که از سمت فلات از قلعه محافظت میکرد، حدود ۵٫۴ متر ارتفاع دارد. مجموع فضای محصورشده نیز نزدیک به ۴٫۴ هکتار است.
پژوهشگران معتقدند شیب تند محل و شکل نامنظم این استحکامات با قلعههای پیش از حمله مغول همخوانی ندارد و بیشتر به دژهای منظم اواخر قرون وسطی شباهت دارد.
یک سکه نقرهای سرنوشت قلعه را تغییر داد
در جریان حفاریهای تابستان ۲۰۲۶، باستانشناسان دو گمانه به مساحت تقریبی ۵۰ متر مربع در بخشهای مختلف شهرک پایینی ایجاد کردند.
در بخش مرتفع جنوبغربی، لایهای نازک از آثار قرن چهاردهم و پانزدهم، بقایای سازههای دفاعی، چوبهای سوخته و یک پیکان زرهشکاف متعلق به اواخر قرون وسطی کشف شد.
اما مهمترین کشف، یک سکه نقرهای موسوم به «دِنگا» بود که بین سالهای ۱۴۴۷ تا ۱۴۴۹ و در دوران فرمانروایی واسیلی دوم، معروف به واسیلی تاریک، ضرب شده بود.
این سکه در لایهای بالاتر از آثار سوختگی پیدا شد و به پژوهشگران کمک کرد زمان ساخت استحکامات را با دقت بیشتری تعیین کنند.
آثار کشفشده همه به یک دوره اشاره میکنند
حفاری دوم، که در بخش پایینتر دامنه انجام شد، لایهای غنیتر از سفالها و اشیای روزمره را آشکار کرد. در میان یافتهها، یک قفل فلزی، چند قطعه تزئینی کمربند و بقایای حصارهای چوبی دیده میشد که احتمالا مرز بخشهای مسکونی شهر در اواخر قرون وسطی را مشخص میکردند.
نکته مهم این بود که پژوهشگران هیچ اثری از لایه باستانشناسی مورد انتظار مربوط به دوران پیش از حمله مغول پیدا نکردند. تقریبا تمام اشیای قابل تاریخگذاری به قرون چهاردهم و پانزدهم تعلق داشتند و حتی نشانهای از سکونت گسترده در قرون شانزدهم و هفدهم نیز دیده نشد.
رد پای یک جنگ داخلی در ساخت قلعه
بر اساس شواهد تازه، پژوهشگران اکنون معتقدند این سامانه دفاعی احتمالا در میانه قرن پانزدهم ساخته شده است. یکی از محتملترین سناریوها، ارتباط آن با جنگ داخلی میان دمیتری شیمیاکا و رقیبانش برای تصاحب قدرت در دوکنشین بزرگ مسکو است.
میان سالهای ۱۴۴۷ تا ۱۴۵۰، نیروهای شیمیاکا که در ارتفاعات مشرف به شهر مستقر بودند، از سپاه موسکو به فرماندهی واسیلی اوبولنسکی شکست خوردند و شیمیاکا ناچار به فرار شد.
به باور پژوهشگران، همین درگیریهای شدید ممکن است ساخت دژی قدرتمند را بر فراز گالیچ ضروری کرده باشد؛ دژی که شاید بیش از آنکه یک شهر دائمی باشد، نقش یک ارگ نظامی یا اردوگاه دفاعی را ایفا میکرده است.
راز قدیمی گالیچ هنوز حل نشده است
بررسیها نشان میدهد شهرک بالایی نیز احتمالا به دورهای نسبتا متأخر تعلق دارد. تصاویر LiDAR در آنجا نیز خاکریزهای مستقیم و پایههای احتمالی برجهای دفاعی را آشکار کردهاند و پژوهشگران قدمت آن را به نیمه دوم قرن پانزدهم یا حتی قرن شانزدهم نسبت میدهند.
این بخش ممکن است به عنوان یک پایگاه کمکی برای دفاع از شهرک پایینی ساخته شده باشد یا در واکنش به تهدیدهای فزاینده خانات کازان ایجاد شده باشد.
با وجود همه این پیشرفتها، یک پرسش بزرگ همچنان بیپاسخ مانده است: قلعه اصلی گالیچ پیش از حمله مغول دقیقا کجا قرار داشته است؟ پژوهشگران میگویند یافتن استحکامات واقعی قرن دوازدهم اکنون به یکی از مهمترین اهداف کاوشهای آینده تبدیل شده است.