آنچه در نگاه اول فقط یک تکه آهن زنگزده به نظر میرسید، حالا به یکی از جالبترین کشفیات باستانشناسی سال ۲۰۲۶ تبدیل شده است. بهنقل از هریتیج دیلی، باستانشناسان لهستانی موفق شدهاند یک «امبو» یا برجستگی مرکزی سپر متعلق به حدود ۱٬۸۰۰ سال پیش را از ذوبشدن در یک انبار ضایعات نجات دهند؛ اثری که هنوز بقایای سوزاندهشده صاحبش را در خود حفظ کرده بود.
این کشف در شهر هروبشوف در شرق لهستان و نزدیک مرز اوکراین رقم خورد؛ جایی که ولودزیمیش استاریکیویچ برای پیدا کردن قطعات خودروها و موتورسیکلتهای کلاسیک وارد یک محوطه ضایعات شده بود. میان انبوه فلزات فرسوده، قطعهای آهنی و بهشدت زنگزده توجه او را جلب کرد؛ قطعهای که به نظرش بسیار قدیمیتر از یک آهن قراضه معمولی میرسید.
او به جای برداشتن یا تمیز کردن شیء، از آن عکس گرفت و تصاویر را برای متخصصان موزه محلی فرستاد. همین تصمیم ساده باعث شد یکی از مهمترین سرنخهای این کشف حفظ شود.
یک سپر از دل عصر روم
کارشناسان موزه هروبشوف پس از بررسی تصاویر، شیء را به عنوان یک امبوی آهنی شناسایی کردند؛ برجستگی مخروطیشکلی که در مرکز سپرهای جنگجویان باستان نصب میشد تا هم ضربههای مستقیم را منحرف کند و هم مقاومت سپر را افزایش دهد.
این قطعه با نوک برجسته خود به حدود قرن دوم میلادی تعلق دارد؛ دورانی که بخش بزرگی از اروپای مرکزی زیر نفوذ فرهنگهای مرتبط با امپراتوری روم قرار داشت. اما مهمترین بخش ماجرا داخل همین قطعه فلزی پنهان شده بود.
خاکی که نباید دست میخورد
داخل امبو، تودهای کوچک از خاک خشک باقی مانده بود که هنوز بقایای ساقههای محصولات کشاورزی در آن دیده میشد؛ نشانهای که احتمال میدهد این شیء ابتدا هنگام شخمزدن یک زمین کشاورزی از خاک بیرون آمده و بعدها سر از ضایعات درآورده باشد.
استاریکیویچ این خاک را دستنخورده باقی گذاشت و همین موضوع به کشفی غیرمنتظره انجامید. پس از انتقال اثر به موزه، باستانشناسان هنگام بررسی خاک داخل امبو، قطعات استخوان سوخته انسان را پیدا کردند؛ بقایایی که نشان میداد سپر تنها یک شیء جنگی نبوده، بلکه بخشی از مراسم تدفین صاحبش را نیز همراه خود حفظ کرده است.
جنگجویی که همراه سپرش سوزانده شد
سطح آهنی سپر آثار قرار گرفتن در حرارت بسیار شدید را نشان میدهد؛ شواهدی که باستانشناسان آن را با قرار گرفتن روی هیزم مراسم سوزاندن مردگان تطبیق دادهاند.
ترکیب استخوانهای سوخته و آثار حرارتی روی فلز نشان میدهد این امبو احتمالا متعلق به آرامگاه یک جنگجوی فرهنگ پرژورسک بوده است؛ فرهنگی که در اواخر عصر آهن و دوره روم در بخش بزرگی از لهستان امروزی شکوفا شد و در این منطقه با برخی جوامع وندال نیز ارتباط داشته است.
با وجود این، پژوهشگران هنوز نمیتوانند با قطعیت بگویند صاحب این سپر مرد بوده است یا زن؛ زیرا بقایای استخوانی برای تعیین جنسیت کافی نیست.
آرامگاهی که احتمالا برای همیشه از بین رفته است
این کشف برای باستانشناسان همزمان خبر خوبی و خبر بدی است. خبر خوب این است که یک اثر ارزشمند تاریخی از ذوبشدن نجات پیدا کرده؛ اما خبر بد این است که محل اصلی آرامگاه ظاهرا پیشتر تخریب شده و بخش بزرگی از اطلاعات باستانشناختی آن از دست رفته است.
اگر محل دفن سالم باقی مانده بود، احتمال داشت اشیای دیگری مانند شمشیر، سرنیزه، نیزههای پرتابی، سگک کمربند یا سنجاقهای لباس نیز کنار جنگجو پیدا شوند؛ آثاری که میتوانستند اطلاعات بیشتری درباره جایگاه اجتماعی، تجهیزات نظامی و آیین تدفین او ارائه دهند.
اکنون چون محل دقیق کشف مشخص نیست، شاید هرگز معلوم نشود این جنگجو همراه چه اشیایی به خاک سپرده شده بود.
فرهنگ پرژورسک؛ یکی از مهمترین فرهنگهای اروپای باستان
چنین آرامگاههایی پیشتر نیز در اطراف هروبشوف و مناطق موولوژوف، شیخوویتسه و اوبروویتس کشف شدهاند. همه این یافتهها بخشی از میراث فرهنگ پرژورسک محسوب میشوند؛ فرهنگی که از حدود قرن سوم پیش از میلاد تا قرن پنجم میلادی در بخشهایی از لهستان امروزی حضور داشت و یکی از مهمترین فرهنگهای باستانی اروپای مرکزی به شمار میرود.
در این فرهنگ، سوزاندن پیکر مردگان یکی از رایجترین آیینهای تدفین بود و جنگجویان اغلب همراه بخشی از تجهیزات نظامی خود به خاک سپرده میشدند.
موزه از مردم کمک خواسته است
حالا کارکنان موزه امیدوارند مسیر عجیب این شیء بتواند سرنخی برای پیدا کردن محل اصلی آرامگاه باشد. آنها از هر کسی که احتمالا این قطعه آهنی را ناآگاهانه به ضایعات تحویل داده است، خواستهاند اگر آن را میشناسد یا به یاد دارد از کدام زمین پیدا شده است، اطلاعاتش را در اختیار موزه قرار دهد.
حتی دانستن محل تقریبی کشف میتواند به باستانشناسان کمک کند تا بقایای آرامگاه را شناسایی کنند و شاید بتوانند پیش از نابودی کامل، بخش دیگری از این داستان ۱٬۸۰۰ ساله را از دل خاک بیرون بکشند.