بهنقل از هریتیجدیلی؛ باستانشناسان در شمال غرب ترکیه به کشفی کمسابقه دست یافتهاند که میتواند بخشی از باورها و آیینهای انسانهای پیشاتاریخ را روشنتر کند. آنها در غاری باستانی حدود ۲۵ پیکره سنگی لاکپشت پیدا کردهاند که قدمتشان به حدود ۱۶ هزار و ۵۰۰ سال پیش میرسد.
پژوهشگران معتقدند این اشیای سنگی فقط آثار تزئینی نبودهاند و احتمالا در مراسم آیینی جایگاه ویژهای داشتهاند؛ موضوعی که اهمیت محوطه باستانی گدیککایا را بیش از پیش نشان میدهد.
کشف در غاری باستانی در استان بیلجیک
اعضای یک گروه ۱۴ نفره به سرپرستی پروفسور دنیز ساری، استاد باستانشناسی دانشگاه شیخ ادبالی بیلجیک، این پیکرهها را در محوطه باستانشناسی تپه و غار گدیککایا در شهرستان اینحصار استان بیلجیک کشف کردند. این کاوشها از ۱۸ می تا ۱۸ ژوئیه ۲۰۲۶ با حمایت وزارت فرهنگ و گردشگری ترکیه انجام شد.
باستانشناسان بیشتر پیکرهها را از سنگ آهک ساختهشده پیدا کردند و برخی از آنها پوششی از گل رس داشتند. بزرگترین نمونه حدود ۳۰ سانتیمتر طول و ۲۰ سانتیمتر عرض دارد.
قدمتی که به اواخر عصر سنگ میرسد
نتایج تاریخگذاری رادیوکربن نشان میدهد این آثار به بازه زمانی حدود ۱۴ هزار و ۵۰۰ تا ۱۱ هزار و ۲۰۰ سال پیش از میلاد تعلق دارند؛ دورهای که باستانشناسان آن را «اپیپارینهسنگی» مینامند و درست پیش از آغاز کشاورزی در بسیاری از مناطق خاور نزدیک قرار میگیرد.
پژوهشگران میگویند سازندگان این پیکرهها آنها را بهصورت عمدی داخل غار قرار دادهاند؛ موضوعی که احتمال استفاده آیینی از این فضا را تقویت میکند.
چرا لاکپشتها اهمیت دارند؟
دنیز ساری میگوید گروههای پژوهشی نخستین نشانههای وجود آثار باستانی را در جریان بررسیهای سطحی سال ۲۰۱۷ شناسایی کردند. پس از آن، موزه بیلجیک از سال ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۳ کاوشهای نجاتبخشی را در این محل انجام داد و امسال دانشگاه با مجوز ریاستجمهوری ترکیه پروژه را ادامه داد.
به گفته او، کشف پیکرههای لاکپشت نگاه تازهای به کارکرد این غار داده است:
این آثار نشان میدهند که غار گدیککایا یک مرکز مهم آیینی و مذهبی بوده است و پیکرههای لاکپشت بُعد تازهای به این روایت اضافه کردهاند.
بیشتر این پیکرهها ظاهر ساده و ناتمامی دارند و باستانشناسان همین ویژگی را نشانهای میدانند که احتمالا آنها را برای استفاده در مراسم آیینی ساختهاند، نه برای نمایش یا تزئین.
شباهتی که پژوهشگران را به فکر فرو برد
یکی از جالبترین یافتههای گروه پژوهشی به نحوه قرار گرفتن پیکرهها مربوط میشود. آنها مجموعهای دایرهایشکل از سازههای معماری پیدا کردند که لاکپشتهای سنگی را بهصورت عمودی در خاک اطراف آن قرار داده بودند.
ساری برای توضیح این رفتار، آن را با برخی سنتهای امروزی مانند جشن بهاری خضرالیاس مقایسه میکند؛ آیینی که مردم در آن آرزوهای خود را روی کاغذ مینویسند و در مکانهای نمادین دفن یا رها میکنند.
او البته تأکید میکند که این مقایسه فقط به درک بهتر رفتار آیینی انسانها کمک میکند و به معنای ارتباط مستقیم این دو سنت نیست.
آیا خود تپه نماد یک لاکپشت بوده است؟
پژوهشگران فرضیه دیگری را نیز بررسی میکنند. آنها احتمال میدهند انسانهای پیشاتاریخ، شکل تپه گدیککایا را شبیه لاکپشت میدیدهاند و همین شباهت به شکلگیری نوعی احترام آیینی نسبت به این مکان کمک کرده باشد.
ساری میگوید هنوز برای اثبات وجود «پرستش کوه» در این محوطه زود است، اما برخی از پیکرههای کوچک شباهت قابلتوجهی به فرم خود تپه دارند.
نمادی که در فرهنگهای کهن هم دیده میشود
نماد لاکپشت پیش از این نیز در فرهنگ ناتوفی خاور نزدیک و حتی برخی جوامع قدیمیتر پارینهسنگی دیده شده است. این حیوان در بسیاری از فرهنگهای جهان نماد طول عمر، استقامت و پایداری به شمار میرود و همین ویژگیها میتواند توضیحی برای حضور پررنگ آن در آیینهای باستانی باشد.
اکنون کارشناسان پیکرههای کشفشده را به موزه بیلجیک و دانشگاه شیخ ادبالی منتقل کردهاند تا روند بررسی، مرمت و مطالعه دقیقتر آنها ادامه پیدا کند؛ پژوهشهایی که شاید در آینده تصویر روشنتری از باورهای انسانهایی ارائه دهد که بیش از ۱۶ هزار سال پیش در این غار زندگی میکردند یا آن را مکانی مقدس میدانستند.