بهنقل از لایو ساینس؛ باستانشناسان در جریان کاوشهای زیرآبی در دریاچه ایزنیک ترکیه، بقایای یک کلیسای کوچک را در زیر یک کلیسای بزرگتر پیدا کردهاند که احتمال دارد به اوایل قرن چهارم میلادی تعلق داشته باشد. مصطفی شاهین، باستانشناس و سرپرست این کاوشها، میگوید این بنا شاید با محل برگزاری نخستین شورای نیقیه در سال ۳۲۵ میلادی ارتباط داشته باشد؛ بااینحال، شماری از کارشناسان این تفسیر را قطعی نمیدانند.
نیقیه، شهری باستانی در محل شهر امروزی ایزنیک در ترکیه، در کنار دریاچهای به همین نام قرار داشت. نخستین شورای نیقیه یکی از مهمترین گردهماییهای تاریخ مسیحیت بهشمار میرود. صدها اسقف مسیحی در این شورا برای حل اختلافهای الهیاتی گرد هم آمدند و اعتقادنامه نیقیه را تصویب کردند؛ متنی که امروزه یکی از پایههای اعتقادی مسیحیت محسوب میشود.
در آن دوره، کنستانتین یکم، امپراتور روم، بر این امپراتوری حکومت میکرد. منابع تاریخی نقش مهم او را در سازماندهی شورای نیقیه نشان میدهند. باستانشناسان در سال ۲۰۱۴ بقایای یک کلیسای بزرگ را زیر آبهای دریاچه ایزنیک کشف کردند. از سال ۲۰۱۵ نیز کاوشها بهتدریج بقایای یک کلیسای کوچکتر را در زیر این بنای بزرگ آشکار کردهاند.
شاهین، استاد باستانشناسی دانشگاه اولوداغ بورسا، میگوید گروه او کف سنگفرششده کلیسای کوچک را در حدود ۳۰ سانتیمتری زیر کف کلیسای بزرگتر پیدا کرده است. این اختلاف سطح میتواند نشان دهد که کلیسای کوچک قدمت بیشتری دارد.
شاهین با استناد به نوشتههای اوسبیوس قیصریه، یکی از حاضران در شورای نیقیه، احتمال میدهد این کلیسا همان «خانه نیایش» یا کلیسای کوچکی باشد که اوسبیوس از آن نام برده است. به گفته او، این توصیف با کلیسای کوچک کشفشده بیشتر از کلیسای بزرگتر مطابقت دارد.
تیم باستانشناسی هنوز ابعاد دقیق کلیسای کوچک را مشخص نکرده است. شاهین احتمال میدهد این بنا همان «کلیسای نئوفیتوس» باشد؛ کلیسایی که به یاد نئوفیتوس، مسیحی ساکن نیقیه، ساخته شده بود. نئوفیتوس در سال ۳۰۳ میلادی کشته شد.
او همچنین احتمال میدهد کلیسای بزرگتر روی این بنای قدیمی همان «کلیسای پدران مقدس» باشد؛ بنایی که نام خود را از شورای نیقیه گرفته است.
شواهد تاریخی و باستانشناسی نشان میدهند که یک زلزله در سال ۳۶۸ میلادی احتمالا کلیسای کوچک را ویران کرده است. چند سال بعد، حدود سال ۳۸۰ میلادی، سازندگان کلیسای بزرگتر را در همین محل بنا کردند.
بااینحال، باستانشناسان هنوز هیچ دیوار یا تزئیناتی از کلیسای کوچک پیدا نکردهاند. تنها بخش سنگی کف بنا باقی مانده است و پژوهشگران هنوز نمیدانند سازندگان برای ساخت بخشهای دیگر از چه موادی استفاده کردهاند. شاهین احتمال میدهد قسمت زیادی از سازه را با چوب ساخته باشند.
آیا شورای نیقیه واقعا در این کلیسا برگزار شد؟
کشف کلیسای کوچک توجه زیادی به احتمال ارتباط آن با شورای نیقیه جلب کرده است، اما همه کارشناسان با این فرض موافق نیستند. برخی پژوهشگران میگویند هنوز شواهد کافی برای اثبات اینکه اسقفها در این کلیسا گرد هم آمدهاند، وجود ندارد.
یانگ ریچارد کیم، استاد مطالعات کلاسیک دانشگاه ایلینوی شیکاگو، به لایو ساینس گفت باستانشناسان هنوز تاریخ دقیق کلیسای کوچک را بهطور قطعی مشخص نکردهاند. او همچنین به نوشتههای اوسبیوس اشاره کرد که طبق آنها، نشست افتتاحیه شورای نیقیه در کاخ امپراتوری برگزار شد.
کیم همچنین یادآوری کرد که شورای نیقیه حدود سه ماه ادامه داشت؛ بنابراین اعضای شورا احتمالا در مکانهای مختلف گرد هم میآمدند. به همین دلیل، حتی اگر باستانشناسان قدمت کلیسا را به اوایل قرن چهارم برسانند، هنوز نمیتوان با اطمینان گفت که این بنا یکی از محلهای برگزاری جلسات شورا بوده است.
چارلز اودال، استاد بازنشسته تاریخ دانشگاه ایالتی بویزی، نیز درباره شناسایی این کلیسا بهعنوان محل شورای نیقیه ابراز تردید کرده است. اودال به لایو ساینس گفت شورای نیقیه در کاخ امپراتوری در کنار دریاچه نیقیه برگزار شد و کلیسای کشفشده در زیر آب، اگرچه در نزدیکی آن قرار داشت، محل جلسات شورا در حضور امپراتور نبود.
کاخ امپراتوری نیقیه هنوز پیدا نشده است و پژوهشگران احتمال میدهند بقایای آن نیز در زیر آبهای دریاچه ایزنیک قرار داشته باشد.
در مقابل، دیوید گوین، مورخ دانشگاه رویال هالووی لندن، شواهد مربوط به قدمت احتمالی کلیسای کوچک را امیدوارکننده میداند. او معتقد است اگر تحقیقات بیشتر قدمت این بنا را به اوایل قرن چهارم برساند، میتوان ارتباط احتمالی آن با شورای نیقیه را جدیتر بررسی کرد.
گوین درعینحال هشدار داد که نباید اهمیت این کلیسا را بیشازحد بزرگ کرد. به گفته او، شورای نیقیه بیش از یک ماه ادامه داشت و صدها اسقف و احتمالا حدود ۲ هزار روحانی و نیروی پشتیبانی در آن حضور داشتند.
او تاکید کرد که کاوشهای جدید، حتی اگر کلیسای کوچک محل برگزاری جلسات شورا نباشد، اطلاعات بیشتری درباره محیط تاریخی و مذهبی نیقیه در دوره برگزاری این رویداد مهم در اختیار پژوهشگران قرار میدهد.
کاوش و بررسی بقایای این مجموعه همچنان ادامه دارد و یافتههای آینده میتوانند به باستانشناسان کمک کنند تا تاریخ دقیق کلیسای کوچک و ارتباط احتمالی آن با شورای نیقیه را روشنتر کنند.