شهر گمشده امپراتوری روم پس از ۲ هزار سال از زیر آب سر برآورد
در آبهای خلیج ناپل، تنها چند متر زیر سطح دریا، بقایای شهری نهفته است که زمانی مهمترین بندر تجاری امپراتوری روم به شمار میرفت. بهنقل از هریتیجدیلی، باستانشناسان اکنون در حال مستندسازی انبارها، کارگاهها، رواقها و تأسیسات بندری شهر باستانی پوتئولی هستند؛ شهری که قرنها پیش بر اثر پدیدهای زمینشناسی به زیر آب فرو رفت و امروز تصویری کمنظیر از قلب اقتصادی روم باستان ارائه میدهد.
کاوشهای تازه بخشی از پروژهای بزرگ است که از سال ۲۰۲۱ آغاز شد و تا سال ۲۰۲۷ ادامه خواهد داشت. پژوهشگران با استفاده از رباتهای زیرآبی، تصویربرداری سهبعدی، فتوگرامتری و سامانههای نقشهبرداری دیجیتال، چشمانداز بندر باستانی را بازسازی میکنند.
پیش از آنکه بندرهای پورتوس و اوستیا به مراکز اصلی بازرگانی روم تبدیل شوند، پوتئولی مهمترین دروازه تجاری امپراتوری در ساحل خلیج ناپل بود. این شهر مسیر ارتباطی روم با شبکه گسترده تجارت مدیترانه را فراهم میکرد و نقش مهمی در واردات کالاهای ارزشمند و غلات داشت؛ اما طی قرنها، پدیده «برادیسیسم» در منطقه آتشفشانی کامپی فلگری باعث شد سطح زمین بهآرامی پایین برود. در نتیجه، نزدیک به دو کیلومتر از منطقه بندری پوتئولی به زیر آب رفت و برای قرنها از دید پنهان ماند.
داریوس آریا، مدیر مؤسسه Ancient Rome Live، همراه با میکله استفانیله، باستانشناس زیر آب، در جریان غواصیهای اخیر از میان بقایای سازههای رومی عبور کردند. آنها کارگاه سنگتراشی مرمر، دیوارهایی با اجزای چوبی سالم و بخشهایی از زیرساختهای بندری را بررسی کردند؛ آثاری که با وجود نزدیک به دو هزار سال حضور در زیر آب، وضعیت حفاظتی چشمگیری دارند.
یکی از مهمترین دستاوردهای این پروژه، کشف دوباره معبد نبطیها است؛ بنایی که احتمال میرود تنها معبد شناختهشده قوم نبطی در خارج از قلمرو پادشاهی نبطی باشد.
این معبد نخستین بار در دهه ۱۹۸۰ شناسایی شد، اما کمبود بودجه باعث توقف پژوهشها و فراموش شدن محل دقیق آن شد. تیم استفانیله پس از نزدیک به ۲۰ سال جستوجو، در نخستین فصل پروژه در سال ۲۰۲۱ موفق شد دوباره این بنا را پیدا کند. کاوشهای اولیه نشان میدهد معبد زیر لایههایی از بتن رومی که در قرن دوم میلادی و پس از الحاق پادشاهی نبطی به امپراتوری روم ساخته شده بود، بهخوبی حفظ شده است.
پژوهشگران معتقدند بقایای انبارهای غلات منطقه ویکوس آنیانوس میتواند به یکی از مهمترین بخشهای این پروژه تبدیل شود. در دوران روم باستان، محمولههای غلاتی که از مصر میرسید، پیش از ورود به شبکه توزیع غذایی روم در این انبارها ذخیره میشد. یافتههای باستانشناسی با اسناد تاریخی و لوحهای مومی خاندان بانکدار «سولپیچی» نیز همخوانی دارد؛ اسنادی که از وامهای مرتبط با ذخیره غلات در همین محل خبر میدهند.
میکله استفانیله میگوید:
این شاید تنها مکانی در جهان باشد که بتوانیم سازمان داخلی یک انبار غلات رومی را با چنین جزئیاتی مشاهده کنیم.
با وجود اهمیت تاریخی پوتئولی، این شهر همواره زیر سایه محوطههای مشهورتر روم قرار گرفته است. داریوس آریا باور دارد جایگاه واقعی این شهر در تاریخ امپراتوری روم آنطور که باید، شناخته نشده است:
پوتئولی شایسته توجه بسیار بیشتری است؛ زیرا پیش از ساخت بندر پورتوس در اوستیا، این شهر بندر اصلی روم و مرکز بزرگ تجارت امپراتوری بود.
او یادآوری میکند که پوتئولی در کنار میزنوم، پایگاه ناوگان امپراتوری، و بایا، اقامتگاه لوکس اشراف روم، یکی از مهمترین مراکز قدرت و ثروت آن دوران به شمار میرفت.
به گفته آریا، این شهر دارای ورزشگاه، بازیلیکای عظیم و آمفیتئاتری بود که حتی پیش از کولوسئوم ساخته شده بود؛ اما بخش بزرگی از آن امروز در زیر آب پنهان مانده است.
پژوهشگران امیدوارند با ادامه کاوشها، این محوطه باستانشناسی زیر آب در آینده به مقصدی قابل بازدید برای علاقهمندان به میراث فرهنگی و تاریخ روم باستان تبدیل شود.