یک ویدیوی ۱۸ ثانیهای یوتیوب، حضور گربه شنی را در لیبی ثابت کرد
گاهی یک کشف علمی بزرگ نه از دل یک پروژه تحقیقاتی پیچیده، بلکه از یک ویدیوی کوتاه در اینترنت آغاز میشود. بهنقل از سیانان، دقیقا همین اتفاق برای محمد المنتصر، عکاس طبیعت اهل لیبی، رخ داد؛ کسی که در سال ۲۰۱۷ ویدیویی ۱۸ ثانیهای از یک گربه کوچک در دل بیابان منتشر کرد، بیآنکه بداند نخستین مدرک رسمی حضور یکی از مرموزترین گربهسانان جهان در کشورش را ثبت کرده است.
اکنون تقریبا پس از یک دهه، پژوهشگران تأیید کردند این حیوان همان گربه شنی (Felis margarita) است؛ گونهای که بهدلیل زندگی پنهان، فعالیت شبانه و توانایی استتار فوقالعاده، به «روح بیابان» شهرت دارد.
محمد المنتصر سالها از گیاهان و جانوران صحرای لیبی عکاسی کرده بود و پیشتر نیز گربه شنی را در شب دیده بود؛ اما هرگز تجهیزات مناسب برای ثبت تصویر آن را نداشت.
او میگوید:
به محض اینکه حیوان را دیدم، فهمیدم گربه شنی است؛ چون قبلا هم آن را دیده بودم. اما هیچوقت دوربین مناسبی برای عکاسی شب یا دوربین تلهای نداشتم.
المنتصر تصور میکرد حضور این گونه در لیبی از قبل ثبت شده است؛ اما واقعیت چیز دیگری بود.
چند هفته پس از انتشار ویدیو، فراس حیدر، پژوهشگر گوشتخواران کوچک شمال آفریقا، با المنتصر تماس گرفت. اگرچه گزارشهایی پراکنده از دهههای گذشته درباره مشاهده گربه شنی در لیبی وجود داشت، هیچ مدرک علمی معتبری حضور این گونه را در کشور تأیید نکرده بود. تا پیش از آن، زیستگاه شناختهشده گربه شنی بیشتر به مراکش، بخشهایی از صحرای آفریقا و مناطق جنوب غربی و آسیای مرکزی محدود میشد.
حیدر با خنده ماجرای آن تماس را اینگونه تعریف میکند:
به او گفتم برای تو شاید عادی باشد، اما برای ما نه. این نخستین ثبت رسمی این گونه در لیبی است!
پس از آن، المنتصر و حیدر همکاری مشترکی را آغاز کردند که هشت سال ادامه داشت و سرانجام به انتشار مقالهای با عنوان «کشف دوباره ارواح بیابان» در مجله Journal of Arid Environments انجامید.
در این پروژه، المنتصر با کمک راهنماهای محلی محل مشاهده حیوانات را ثبت و مستندسازی کرد و پژوهشگران از راه دور دادهها را تحلیل کردند.
گربههای شنی بیشتر شبها برای شکار جوندگان و خزندگان از لانه خارج میشوند و روزهای گرم را در سوراخهای زیرزمینی سپری میکنند. آنها حتی بقایای شکار و مدفوع خود را زیر شن پنهان میکنند و میتوانند آب مورد نیازشان را تنها از خون طعمه به دست آورند. توانایی استتار بالا و حرکت در شنزار نیز باعث میشود ردپاهای گربههای شنی خیلی سریع از بین برود و پیدا کردنشان بسیار دشوار باشد.
در نهایت تلاشهای میدانی نتیجه داد و پژوهشگران در مجموع ۳۶ مشاهده از گربه شنی را ثبت کردند که ۲۴ مورد آنها از سوی خود المنتصر انجام شده بود. این مشاهدهها در ۱۳ نقطه مختلف از صحرای لیبی، عمدتا در جنوب غرب کشور، ثبت شدند و نشان دادند این منطقه میتواند یکی از مهمترین زیستگاههای گربه شنی باشد.
بااینحال، پژوهشگران تأکید میکنند هنوز اطلاعات زیادی درباره جمعیت، پراکندگی و وضعیت حفاظتی این گونه در لیبی در دست نیست.
گربه شنی در حال حاضر در فهرست اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت (IUCN) در گروه «کمترین نگرانی» قرار دارد، اما برخی پژوهشگران معتقدند این ارزیابی بهروز نیست. به گفته کارشناسان، وسعت زیاد قلمرو زندگی، منابع غذایی محدود و شکنندگی زیستبومهای بیابانی ممکن است این گونه را آسیبپذیرتر از برآوردهای فعلی کرده باشد.
در جریان تحقیقات میدانی نیز پژوهشگران با موارد نگرانکنندهای روبهرو شدند. المنتصر گزارش کرده است که گربههای شنی در برخی بازارهای محلی بهعنوان حیوان خانگی فروخته میشوند و حیدر نیز از شکار این جانور برای مصرف گوشت خبر داده است.
به گفته فراس حیدر، گوشتخواران کوچک مانند گربه شنی میتوانند شاخص مناسبی برای ارزیابی سلامت زیستبومهای بیابانی باشند. او معتقد است افزایش دما و تغییرات اقلیمی احتمالا از هماکنون بر جمعیت این گونه اثر گذاشته است و حفاظت از آن، تنها به حفظ یک گونه محدود نمیشود، بلکه میتواند به حفظ کل اکوسیستمهای بیابانی کمک کند.
حیدر میگوید هدفش تنها مطالعه این حیوانات نیست، بلکه میخواهد نگاه مردم به گوشتخواران کوچک شمال آفریقا را نیز تغییر دهد؛ زیرا ناآگاهی و باورهای نادرست، همچنان یکی از مهمترین تهدیدهای پیش روی این گونههای کمیاب است.