معمار سردر دانشگاه تهران که بود و چه ساخت؟

به نقل از ایسنا؛ سردر اصلی دانشگاه تهران یکی از آشناترین نشانه‌های شهری در پایتخت است؛ بنایی که بسیاری از مردم دست‌کم یک‌بار از برابرش گذشته‌اند و تصویرش را از کودکی، روی اسکناس‌های ۵۰ تومانی و ۵ هزار تومانی دیده‌اند. با این حال، نام معمار آن برای خیلی‌ها چندان روشن نیست.

سی‌ویکم تیرماه برابر با شانزده‌مین سالروز درگذشت کورش فرامرزی، از برجسته‌ترین معماران نوگرای ایرانی، به شمار می‌رود؛ معمار جوانی که بیش از هر چیز با طراحی سردر اصلی دانشگاه تهران شناخته شد و همین اثر، نام او را در حافظه‌ی جمعی ایرانیان ماندگار کرد.

فرامرزی ۱۶ سال پیش، در ۷۳ سالگی درگذشت. او خود از فارغ‌التحصیلان دانشکده‌ی هنرهای زیبای دانشگاه تهران در رشته‌ی معماری بود و هنگام طراحی سردر، هنوز دانشجوی همان دانشکده به حساب می‌آمد. همین جزئیات، روایت شکل‌گیری اثر را به ماجرایی دانشگاهی و در عین حال تاریخی تبدیل می‌کند.

ماجرا از سال ۱۳۴۳ آغاز شد؛ زمانی که به دستور ریاست وقت دانشگاه، مسابقه‌ای برای طراحی ورودی اصلی دانشگاه تهران برگزار شد. فرامرزی در همان رقابت برنده شد. اجرای سازه و محاسبه‌ی ساختار بتنی را افرادی از جمله سیمون سرکیسیان بر عهده گرفتند و نتیجه، در سال‌های ۱۳۴۵ تا ۱۳۴۶ به بهره‌برداری رسید. سرانجام هم در ۱۸ آبان ۱۳۷۸، سردر دانشگاه تهران در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد.

ارزش سردر دانشگاه تهران فقط به جایگاه تاریخی یا مهندسی آن محدود نمی‌شود. فرامرزی این بنا را به‌گونه‌ای طراحی کرد که از زاویه‌ی نگاه رهگذر، می‌تواند تداعی‌کننده‌ی دو بال پرنده برای اوج‌گیری دانش یا کتابی باز باشد. همین دوگانه‌ی تصویری، به بنا معنایی نمادین داده که فراتر از یک ورودی ساده عمل می‌کند.

با وجود فرم کاملا مدرن، هندسه و قوس‌های سردر از قوس‌های جناغی و طاق‌های شکسته‌ی معماری سنتی ایران الهام گرفته‌اند. سازه نیز با بتن مسلح نمایان یا بتن آرمه اکسپوز ساخته شده و در آن، تزئینات افزوده دیده نمی‌شود. زیبایی اثر از خلوص سازه و نسبت‌های فرمی آن برمی‌خیزد، نه از آرایه‌های بیرونی.

فرامرزی فقط معمار نبود. او به عکاسی حرفه‌ای هم علاقه داشت و در سفرهای عکاسی مشترک با چهره‌هایی مانند نیکول فریدنی حضور پیدا می‌کرد. همین ترکیبِ معماری و عکاسی، به نگاه او به فضا و فرم عمق بیشتری می‌داد.

فهرست آثار شاخص او نیز از همان سردر مشهور فراتر می‌رود. از جمله می‌توان به مرکز صدا و سیمای شهرهای سنندج و مهاباد، شهرک مسکونی دانشگاه تهران، مجموعه صنعتی صدا و سیما، بیمارستان تهران کلینیک، شهرک ساحلی آکام شهر، کارخانه زامیاد، غرفه‌ی ایران در نمایشگاه بین‌المللی اوزاکا ژاپن و غرفه‌ی فرانسه در نمایشگاه بین‌المللی تهران اشاره کرد.

سردر دانشگاه تهران از آن دست بناهایی ماندگار است که هم در خاطره‌ی روزمره‌ی مردم حضور دارد و هم در تاریخ معماری معاصر ایران جایگاه مشخصی یافته است؛ ورودی‌ای که با یک ایده‌ی ساده آغاز شد، اما به نشانی شهری و فرهنگی بدل شد.