بحران هویت معماری در سمرقند؛ از گنبدهای فیروزهای تا انتقادهای یونسکو
به نقل از نشنالجئوگرافیک؛ در ازبکستان، مناقشهای جدی شکل گرفته است که آیا مرمت آثار تاریخی سمرقند به حفظ تاریخ کمک میکند یا باعث نابودی آن میشود. مسجد بیبیخانم با گنبدهای فیروزهای و سطوح درخشانش، در نگاه اول همان شکوه قرن پانزدهم را تداعی میکند که یادبودی از عظمت تیمور لنگ است؛ اما واقعیت پشت این زیباییها متفاوت است.
برخی از گنبدهای این مسجد که پیشتر ترک خورده یا فرو ریخته بودند، بهطور گسترده بازسازی شدهاند. در این روند، بخشهایی از خوشنویسیها و کاشیکاریهای جدید با طرحهای مدرن جایگزین شدهاند که شباهتی به الگوهای قرونوسطایی ندارند و حتی ارتفاع دیوارها برخلاف روند طبیعی فرسایش، افزایش یافته است.
این وضعیت منجر به اختلاف نظر میان گردشگران، ساکنان محلی، پژوهشگران و نهادهای بینالمللی شده است. حامیان این اقدامات، مرمتها را برای حفاظت از بناها و تأمین درآمد گردشگری ضروری میدانند، اما منتقدان آن را بازسازیهای بیدقتی مینامند که به ساختارهای اصیل آسیب زده و با تخریب محلههای قدیمی همراه بوده است. یونسکو نیز با وجود ثبت سمرقند در فهرست میراث جهانی به عنوان «چهارراه فرهنگها»، بارها از این روند انتقاد کرده است.
سمرقند همواره الهامبخش ادبیات غرب بوده و نویسندگانی چون کریستوفر مارلو، ادگار آلن پو و جیمز الروی فلکر از آن ستایش کردهاند. دولتهای مختلف ازبکستان برای بازآفرینی این تصویر رمانتیک و شکلدهی به هویت ملی، علاوه بر ترویج برند «جاده ابریشم»، مجسمههای متعددی از تیمور ساخته و مرمتهای گستردهای انجام دادهاند.
این روند در آرامگاه تیمور با بازسازی ورودی و نصب کتیبه جدید قرآن و در میدان ریگستان با کاشیکاری دوباره سه مدرسه بزرگ نمایان است. مدافعان این طرحها معتقدند بدون این مداخلات، بسیاری از بناها به دلیل زلزله یا سرقت مصالح برای همیشه نابود میشدند. حتی بازدیدکنندگان داخلی و خارجی نیز از زیبایی بصری این تغییرات ابراز رضایت میکنند.
در مقابل، منتقدان این فضاها را بیش از حد «تمیز» و مصنوعی توصیف میکنند و آنها را به فضاهای نمایشی تشبیه میکنند تا مکانهای تاریخی واقعی. رابرت هیلنبرند بازسازی مسجد بیبیخانم را نمونهای از اشتباهات در مرمت معماری اسلامی میداند.
تأثیرات این تغییرات بر زندگی مردم محلی عمیقتر بوده است. اونا ویلیکایتیس، پژوهشگر میراث فرهنگی، معتقد است بناهای تاریخی از بافت شهری جدا شدهاند و تمرکز بر مناطق گردشگری باعث بیتوجهی به معماری بومی شده است. تخریب بازارهای قدیمی و خانههای اطراف ریگستان برای ساخت جادهها و ساختمانهای جدید، با اعتراضات مردمی و شکایت از نبود جبران خسارت همراه بوده است.
با این حال، نشانههایی از تغییر رویکرد دیده میشود. دولت اکنون با احتیاط بیشتری به مرمتها مینگرد و نسل جدیدی از معماران و ساکنان محلی نقش پررنگتری در این مسیر دارند. توافقات سال ۲۰۲۱ میان یونسکو و دولت ازبکستان، طرحی مشترک برای حفاظت از میراث فرهنگی با تأکید بر مشارکت جامعه محلی ایجاد کرده است تا مرمتها دقیقتر، وفادار به تاریخ و فراتر از روایتهای کلیشهای جاده ابریشم باشد.