تخت جمشید در دوران هخامنشیان رنگی بود؟ راز رنگهای فراموششده ایران باستان
پژوهشهای علمی و اسناد باستانشناسی نشان میدهند تخت جمشید خاکستری نبوده و با رنگهایی مانند قرمز، آبی و زرد تزئین شده بود.
تخت جمشید را امروز با ستونهای سنگی خاکستری، نقشبرجستههای کمرنگ و بقایای کاخهایی میشناسیم که از شکوه امپراتوری هخامنشیان باقی ماندهاند؛ اما این تصویر، تمام واقعیت تخت جمشید در دوران باستان نیست. شواهد باستانشناسی نشان میدهند بخشهایی از این مجموعه عظیم با رنگهای قرمز، آبی، سبز و زرد تزئین شده بودند و حتی برخی از تزئینات آن با ورقههای فلزی و احتمالاً طلا جلوه بیشتری داشتند.
پژوهشهای جدید نیز این موضوع را تأیید میکنند. در یکی از مطالعات علمی منتشرشده در سال ۲۰۲۶، پژوهشگران ترکیب شیمیایی چند نمونه رنگدانه باستانی متعلق به تخت جمشید را بررسی کردند و به نتایج جالبی درباره مواد اولیه و فناوری رنگسازی در دوران هخامنشی رسیدند. این یافتهها نشان میدهند تخت جمشید در زمان ساخت، مجموعهای کاملا بیرنگ و خاکستری نبوده است؛ بلکه رنگ بخشی جداییناپذیر از هنر و معماری آن به شمار میرفت.
تخت جمشید چگونه رنگهای اصلی خود را از دست داد؟
بخش زیادی از رنگهایی که در دوران هخامنشی روی سنگها، اندودهای گچی و تزئینات معماری استفاده شده بودند، در طول قرنها از بین رفتند. قرار گرفتن آثار در معرض نور خورشید، بارندگی، تغییرات دما و فرسایش طبیعی، بهتدریج لایههای رنگی را تخریب کرد.
نکته جالب این است که برخی از شواهد رنگآمیزی تا مدتها زیر خاک و بقایای ساختمانها محفوظ مانده بودند. در جریان کاوشهای باستانشناسی اوایل قرن بیستم، پژوهشگران با کنار زدن لایههای خاک متوجه شدند بعضی از نقشبرجستهها هنوز رنگهای اصلی خود را حفظ کردهاند؛ رنگهایی که پس از قرار گرفتن در معرض هوا و نور، بهسرعت کمرنگ شدند.
ارنست هرتسفلد، باستانشناس آلمانی که در دهه ۱۹۳۰ در تخت جمشید کاوش میکرد، از مشاهده رنگهای زنده روی نقشبرجستهها شگفتزده شده بود. او در نامهای در سال ۱۹۳۲ به جیمز هنری بریستد، از کشف نقشبرجستهای در تریپیلون خبر داد که تصویر شاه و همراهانش را با رنگهای درخشان نشان میداد. در یادداشتهای او به رنگ قرمز روشن لباس و کفش پادشاه و رنگهای آبی، سبز و زرد در تزئینات اشاره شده است.
بخشی از این شواهد در آبرنگهایی که فریدریش کرِفتر از نقشبرجستهها تهیه کرد، ثبت شدند. این اسناد امروزه اهمیت زیادی دارند؛ زیرا بسیاری از رنگهایی که باستانشناسان در زمان کاوش دیده بودند، دیگر روی سنگها باقی نماندهاند.
پژوهش جدید از چه رنگهایی در تخت جمشید خبر میدهد؟
پژوهشی با عنوان Unveiling a painter’s palette در نشریه علمی npj Heritage Science به بررسی ترکیبات رنگدانههای باستانی تخت جمشید پرداخته است.
پژوهشگران در این مطالعه ۹ نمونه رنگدانه را بررسی کردند که در جریان کاوشهای دهه ۱۹۳۰ از محوطه تخت جمشید به دست آمده بودند و در مجموعه موزه تخت جمشید نگهداری میشدند. این نمونهها در جریان ساماندهی دوباره مخازن موزه شناسایی و برای بررسی علمی انتخاب شدند.
تیم پژوهشی برای شناسایی ترکیبات این مواد از روشهای آزمایشگاهی مختلفی مانند پراش پرتو ایکس، میکروسکوپ الکترونی و طیفسنجی رامان استفاده کرد. نتایج نشان داد سازندگان و هنرمندان هخامنشی به طیف متنوعی از رنگدانههای معدنی و مصنوعی دسترسی داشتند.
در این بررسی، ترکیبات آهنی مانند هماتیت برای ساخت رنگ قرمز و گوتیت برای رنگ زرد شناسایی شدند. رنگ سبز از ترکیبات کربنات مس، بهویژه مالاکیت، به دست میآمد و نمونه سفید شامل ترکیباتی از کلسیت، دولومیت و منیزیت بود.
اما یکی از جالبترین یافتههای پژوهش، شناسایی رنگدانه آبی مصری بود؛ مادهای که در چند نمونه آبی بررسیشده وجود داشت.
رنگ | ماده شناساییشده |
|---|---|
قرمز | هماتیت، از خانواده اکسیدهای آهن |
زرد | گوتیت، از ترکیبات آهن |
سبز | مالاکیت و دیگر ترکیبات مس |
آبی | آبی مصری |
سفید | کلسیت، دولومیت و منیزیت |
این نتایج نشان میدهند هنرمندان هخامنشی فقط به رنگهای طبیعی حاصل از خاک و سنگ اکتفا نمیکردند؛ بلکه از مواد معدنی فرآوریشده و رنگدانههای مصنوعی نیز بهره میبردند.
آبی مصری؛ رنگی مصنوعی در کاخهای هخامنشی
آبی مصری یکی از جالبترین مواد شناساییشده در پژوهشهای مربوط به تخت جمشید است. این رنگدانه که از قدیمیترین رنگهای مصنوعی شناختهشده در جهان محسوب میشود، با ترکیب مواد حاوی مس، سیلیس و کلسیم و حرارت دادن آنها در شرایط مشخص تولید میشد.
نتیجه این فرایند، مادهای با رنگ آبی درخشان بود که در هنر مصر باستان و سپس در بخشهایی از جهان باستان مورد استفاده قرار گرفت.
شناسایی این ماده در نمونههای تخت جمشید اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا نشان میدهد هنرمندان هخامنشی به فناوری تولید رنگهای مصنوعی نیز دسترسی داشتند. پژوهشگران احتمال میدهند فناوری ساخت این رنگ از مناطق غربی به قلمرو هخامنشیان راه یافته باشد.
البته آبی مصری تنها رنگدانه آبی مورد استفاده در هنر هخامنشی نبود. در پژوهشی دیگر که در سال ۲۰۲۵ در نشریه Conservar Património منتشر شد، شواهدی از استفاده از لازوریت، ماده معدنی اصلی سنگ لاجورد، در نمونههای مرتبط با پاسارگاد و تخت جمشید گزارش شد. این مطالعه همچنین شواهدی از مگنتیت، مادهای سیاهرنگ، ارائه کرد.
به این ترتیب، شواهد علمی نشان میدهند رنگ آبی در هنر هخامنشی میتوانست از مواد و فناوریهای متفاوتی به دست آید. متن پژوهش سال ۲۰۲۵ جزئیات این بررسی را شرح میدهد.
آیا تمام تخت جمشید رنگآمیزی شده بود؟
یکی از پرسشهای مهم درباره رنگآمیزی تخت جمشید این است که آیا تمام بناها و نقشبرجستهها رنگی بودند یا فقط بخشهایی از آنها تزئینات رنگی داشتند؟
شواهد موجود نشان میدهند که رنگآمیزی در معماری هخامنشی بسیار گستردهتر از چند خط و نقش تزئینی محدود بوده است. رنگ روی نقشبرجستههای سنگی، اندودهای گچی، کف بعضی کاخها و آجرهای لعابدار استفاده میشد. بااینحال، نمیتوان با اطمینان گفت تمام سطوح سنگی یا همه ستونهای تخت جمشید به یک شکل رنگآمیزی شده بودند.
یکی از نمونههای مهم برای شناخت این موضوع، نقشبرجسته اهورامزدا در دیسک بالدار است که به تالار صدستون تعلق دارد و بخشی از آن امروزه در موزه هنرهای هاروارد نگهداری میشود.
پژوهشگران این اثر را با روشهایی مانند تصویربرداری فروسرخ، طیفسنجی پرتو ایکس و بررسی میکروسکوپی مطالعه کردند. بررسیها وجود آثار رنگ قرمز، سبز و آبی را روی این اثر تأیید کرد. همچنین بر اساس شواهد باقیمانده، یک بازسازی سهبعدی رنگی از آن تهیه شد تا ظاهر احتمالی نقشبرجسته در دوران هخامنشی بهتر درک شود.
این بازسازی نشان میدهد رنگها فقط جنبه تزئینی نداشتند؛ بلکه به خوانایی جزئیات و برجستهشدن فرمها نیز کمک میکردند. البته پژوهشگران تأکید دارند که بازسازی رنگی، حتی با استفاده از شواهد آزمایشگاهی، همچنان با مقداری عدم قطعیت همراه است. جزئیات این بررسی در مقاله علمی An Achaemenid God in Color منتشر شده است.
رنگ فقط روی نقشبرجستهها نبود
شواهد رنگآمیزی در تخت جمشید به پیکرههای سنگی محدود نمیشوند. بررسی قطعات اندود و آجرهای لعابدار کشفشده در این مجموعه، نشان میدهد سازندگان از روشهای متفاوتی برای تزئین بخشهای مختلف معماری استفاده میکردند.
در پژوهشی که سال ۲۰۱۶ در نشریه npj Heritage Science منتشر شد، نمونههایی از اندودهای رنگشده و آجرهای لعابدار مربوط به پاسارگاد و تخت جمشید بررسی شدند.
نتایج این تحقیق نشان داد برخی قطعات کف کاخهای تخت جمشید از لایهای اندود آهکی سفید تشکیل شده بودند که روی آن رنگ قرمز غنی از هماتیت قرار داشت. همچنین در نمونههای آجر لعابدار تخت جمشید، لعابهای زرد، سبز و خاکستری شناسایی شدند که بهترتیب از ترکیبات آنتیموان سرب، مس و ترکیبات منیزیم و آهن رنگ گرفته بودند.
این یافتهها اهمیت زیادی دارند؛ زیرا نشان میدهند رنگآمیزی در معماری هخامنشی تنها به سطح مجسمهها و نقشبرجستهها محدود نبود و در بخشهایی از تزئینات معماری نیز حضور داشت.
پژوهشگران همچنین به وجود چند لایه رنگ روی بعضی اندودهای پاسارگاد اشاره کردهاند که نشاندهنده پیچیدگی روشهای تزئین سطوح در دوره هخامنشی است.
متن کامل پژوهش درباره اندودهای رنگی و آجرهای لعابدار هخامنشی جزئیات آزمایشها و مواد شناساییشده را ارائه میکند.
چرا بازسازی رنگی تخت جمشید هنوز قطعی نیست؟
با وجود شواهد متعدد، هنوز نمیتوان تصویری کاملاً دقیق از ظاهر رنگی تمام کاخهای تخت جمشید ارائه کرد. بخشی از رنگدانهها از بین رفتهاند و در بسیاری از موارد، تنها مقدار بسیار کمی از رنگ اصلی باقی مانده است.
از سوی دیگر، شناسایی یک رنگدانه در یک نمونه به این معنا نیست که همان رنگ در تمام بخشهای بنا استفاده شده باشد. ممکن است رنگ لباس یک پیکره با رنگ زمینه نقشبرجسته متفاوت بوده باشد یا تزئینات یک کاخ با ساختمان دیگر تفاوت داشته باشند.
به همین دلیل، تصاویر رنگی منتشرشده از تخت جمشید باید با دقت بررسی شوند. برخی از آنها بازسازیهای پژوهشی مبتنی بر آثار رنگ باقیمانده هستند و برخی دیگر صرفاً بازآفرینی هنری از معماری هخامنشی محسوب میشوند.
پژوهشهای جدیدتر، بهویژه بررسیهای آزمایشگاهی سال ۲۰۲۶، اطلاعات بیشتری درباره مواد اولیه و ترکیب رنگدانهها فراهم کردهاند؛ اما هنوز برای بازسازی دقیق تمام جزئیات معماری و تزئینات تخت جمشید به تحقیقات بیشتری نیاز است.
بازدید از تخت جمشید؛ جایی که هنوز رد رنگهای باستانی باقی مانده است
تخت جمشید در نزدیکی مرودشت استان فارس و حدود ۵۷ کیلومتری شمال شرق شیراز قرار دارد. این مجموعه تاریخی در سال ۱۹۷۹ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد و یکی از مهمترین آثار باقیمانده از سلسله هخامنشیان به شمار میرود.
بازدیدکنندگان معمولاً با دیدن ستونهای عظیم، پلکانهای سنگی و نقشبرجستههای مشهور این مجموعه، تصویری از معماری باشکوه هخامنشی در ذهن خود میسازند؛ اما دانستن اینکه بخشهایی از همین آثار زمانی رنگآمیزی شده بودند، نگاه متفاوتی به آنها ایجاد میکند.
در زمان بازدید از بخشهایی مانند پلکان آپادانا، تالار صدستون و تریپیلون، میتوان به جزئیات نقشبرجستهها و تفاوت سطوح سنگی توجه کرد. البته نباید انتظار داشت رنگهای زنده دوران هخامنشی همچنان بهوضوح روی آثار دیده شوند؛ بیشتر این آثار در طول قرنها از بین رفتهاند و برخی نشانههای باقیمانده نیز تنها با بررسیهای تخصصی قابلشناسایی هستند.
تخت جمشید در ظاهر امروزی خود بنایی سنگی و خاکستری است؛ اما پژوهشهای باستانشناسی نشان میدهند این مجموعه در دوران شکوه هخامنشیان جلوهای متفاوت داشته است. رنگهایی که امروز فقط در نمونههای کوچک، آثار باقیمانده و اسناد تاریخی میتوانیم بشناسیم، زمانی بخشی از هویت بصری یکی از باشکوهترین مجموعههای معماری جهان باستان بودهاند.