۹ مدعی پادشاهی در برابر داریوش؛ ماجرای ۱۹ نبرد برای حفظ تاجوتخت هخامنشی
داریوش اول پس از مرگ کمبوجیه و حذف گئوماته، با ۱۹ نبرد پیاپی توانست ۹ مدعی تاجوتخت را شکست دهد و امپراتوری هخامنشی را تثبیت کند.
در سال ۵۲۲ پیش از میلاد، داریوش اول در شرایطی به تخت پادشاهی هخامنشی رسید که هنوز پایههای قدرتش محکم نشده بود. در گوشهوکنار امپراتوری، مدعیان مختلفی سر برآورده بودند و هرکدام خود را پادشاه میدانستند. بحرانی که میتوانست امپراتوری بزرگ کوروش را از هم بپاشد.
داریوش بعدها در سنگنوشته مشهور بیستون، از ۱۹ نبرد و شکست ۹ مدعی پادشاهی سخن گفت؛ نبردهایی که به روایت او، برای بازگرداندن نظم به امپراتوری و تثبیت حکومتش انجام شدند. اما این بحران از کجا آغاز شد و چگونه داریوش توانست در چنین شرایطی قدرت را حفظ کند؟
ماجرای گئوماته؛ آغاز یک بحران بزرگ
ماجرا به دوران پادشاهی کمبوجیه دوم، فرزند کوروش بزرگ، بازمیگردد. پس از مرگ کمبوجیه در سال ۵۲۲ پیش از میلاد، مردی به نام گئوماته قدرت را به دست گرفت و خود را بردیا، فرزند کوروش و برادر کمبوجیه، معرفی کرد.
بر اساس روایت رسمی داریوش در کتیبه بیستون، کمبوجیه پیش از این، برادرش بردیا را مخفیانه به قتل رسانده بود و گئوماته با سوءاستفاده از این موضوع، خود را شاهزاده هخامنشی معرفی کرده بود. گئوماته که در منابع بهعنوان یک مغ معرفی میشود، توانست حمایت گروهی از مردم را جلب کند و بر تخت پادشاهی بنشیند.
- مدت زمان بازدید از این جاذبه: بین ۱ تا ۲ ساعت
- ایران، استان کرمانشاه، بخش بیستون
داریوش، پسر ویشتاسپ و از شاخهای دیگر از خاندان هخامنشی، به همراه شش تن از بزرگان پارسی علیه او متحد شد. آنها در ۲۹ سپتامبر سال ۵۲۲ پیش از میلاد، گئوماته را در دژی در سرزمین ماد به قتل رساندند و داریوش به پادشاهی رسید.
البته داستان گئوماته یکی از بحثبرانگیزترین بخشهای تاریخ هخامنشی است. آنچه امروز درباره او میدانیم، تا حد زیادی بر اساس روایت داریوش و گزارش هرودوت است. تاریخپژوهان درباره جزئیات این ماجرا و حتی هویت واقعی گئوماته بحثهای مختلفی دارند.
۹ مدعی پادشاهی در برابر داریوش
با کنار رفتن گئوماته، بحران پایان نیافت. در مناطق مختلف امپراتوری هخامنشی، شورشهایی آغاز شد و افرادی با ادعای برخورداری از حق پادشاهی، در برابر حکومت تازهتأسیس داریوش ایستادند.
در کتیبه بیستون، نام ۹ مدعی پادشاهی ثبت شده است. در میان آنها افرادی از ایلام، بابل، ماد، فارس، سَگَرتیا و مَرو دیده میشوند.
برخی از این مدعیان خود را وارث پادشاهان پیشین معرفی میکردند. برای مثال، نیدینتو-بِل در بابل خود را نبوکدنصر، پسر نبونید، میدانست. فرورتیش در ماد ادعای تعلق به خاندان کیاکسار را داشت و وهیزداته در فارس خود را بردیا، پسر کوروش، معرفی میکرد.
آشینا و مرتیه نیز در ایلام مدعی قدرت شدند و فرادا در مرو و چیثنتخمَه در سرزمین سَگَرتیا علیه حکومت داریوش شوریدند. آراخا نیز در بابل با ادعای پادشاهی نبوکدنصر، به یکی دیگر از مدعیان تبدیل شد.
نکته مهم این است که عدد ۹ در کتیبه، مجموع مدعیانی را دربرمیگیرد که داریوش در روایت خود از آنها نام میبرد؛ گئوماته در آغاز بحران و پیش از تثبیت پادشاهی داریوش کنار گذاشته شد و دیگر مدعیان در جریان شورشهای پس از آن سر برآوردند.
۱۹ نبرد برای حفظ امپراتوری
داریوش برای مقابله با شورشها، سپاه خود را به جبهههای مختلف فرستاد. برخی از نبردها را شخصا فرماندهی کرد و در برخی دیگر، سرداران و فرماندهانش مسئولیت سرکوب شورشیان را برعهده داشتند.
شورشها از بابل و ایلام تا ماد و سرزمینهای شرقی گسترش پیدا کردند. در بعضی مناطق، نیروهای حکومتی پس از چندین نبرد توانستند کنترل اوضاع را به دست بگیرند. پدر داریوش، ویشتاسپ، نیز در سرکوب شورشهای پارت و هیرکانی نقش داشت. فرماندهانی مانند دادَرشی و گوبریاس هم در جبهههای دیگر به پیروزیهایی دست یافتند.
داریوش در بخش پایانی کتیبه بیستون، نتیجه این نبردها را چنین گزارش میکند که پس از رسیدن به پادشاهی، در یک سال ۱۹ نبرد انجام داده و ۹ شاه را شکست داده و به اسارت گرفته است.
این عدد یکی از مشهورترین بخشهای کتیبه بیستون است؛ سندی که بهجای روایت صرف پیروزیهای نظامی، تلاش میکند نشان دهد داریوش چگونه توانست امپراتوری را از بحران جانشینی و شورشهای گسترده عبور دهد.
کتیبه بیستون؛ روایتی که روی صخره جاودانه شد
داریوش تنها به شکست دادن شورشیان اکتفا نکرد. او دستور داد روایت رسمی این اتفاقات را روی صخرهای عظیم در کوه بیستون، در نزدیکی کرمانشاه، حک کنند.
در نقشبرجسته بیستون، داریوش با کمانی در دست دیده میشود که یک پای خود را روی پیکر مردی افتاده قرار داده است. این مرد در روایت داریوش، گئوماته است. پشت سر شاه نیز گروهی از افراد با دستهای بسته و طنابی به گردن دیده میشوند که نماد مدعیان شکستخورده پادشاهی هستند.
کتیبه بیستون حدود ۱۲۰۰ سطر نوشته دارد و به سه زبان فارسی باستان، ایلامی و بابلی نوشته شده است. این ویژگی باعث شده تا سنگنوشته بیستون علاوه بر اهمیت تاریخی، نقشی مهم در شناخت زبانها و خطهای باستانی منطقه داشته باشد.
داریوش در این کتیبه نهتنها از نبردها و پیروزیهای خود میگوید، بلکه تبارنامهاش را نیز ثبت کرده است تا نشان دهد از خاندان هخامنشی است و پادشاهی او مشروعیت دارد. او همچنین بارها شورش مخالفان را به دروغ و فریب نسبت میدهد و پیروزیهایش را به یاری اهورامزدا مرتبط میکند.
به همین دلیل، کتیبه بیستون را باید هم یک سند تاریخی ارزشمند و هم متنی سیاسی برای تثبیت مشروعیت پادشاهی داریوش دانست.
سنگنوشتهای که به رمزگشایی خط میخی کمک کرد
اهمیت کتیبه بیستون به دوران هخامنشی محدود نمیشود. این سنگنوشته چند قرن بعد نیز نقشی تعیینکننده در شناخت تمدنهای باستانی ایفا کرد.
در قرن نوزدهم میلادی، هنری راولینسون، پژوهشگر بریتانیایی، مطالعات گستردهای روی کتیبه انجام داد. او با بررسی و رونویسی نسخه فارسی باستان و مقایسه آن با نسخههای ایلامی و بابلی، زمینه را برای رمزگشایی بخشهای مهمی از خط میخی فراهم کرد.
متن سهزبانه بیستون یکی از کلیدهای اصلی شناخت خط میخی و مطالعه تمدنهای باستانی بینالنهرین و ایران شد؛ نقشی که از نظر اهمیت در برخی جنبهها با نقش سنگ روزتا در رمزگشایی خط هیروگلیف مصر مقایسه میشود.
بیستون؛ یادگار یکی از مهمترین دورههای تاریخ ایران
محوطه تاریخی بیستون در استان کرمانشاه و حدود ۳۰ کیلومتری شمالشرقی شهر کرمانشاه قرار دارد. این مجموعه در کنار مسیر تاریخی ارتباط فلات ایران با بینالنهرین شکل گرفته و آثار باستانی آن به دورههای مختلفی از پیشاتاریخ تا دوران ماد، هخامنشی، ساسانی و ایلخانی تعلق دارند.
سنگنگاره و کتیبه داریوش مهمترین اثر این مجموعه به شمار میروند. این یادمان روی صخرهای آهکی و در ارتفاعی حدود ۶۰ متر بالاتر از دشت قرار گرفته است.
محوطه تاریخی بیستون در سال ۲۰۰۶ میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. پرونده بیستون در وبسایت یونسکو اهمیت جهانی این اثر را نهتنها به دلیل ارزش هنری و تاریخی، بلکه بهخاطر نقش آن در شناخت زبانها و تاریخ امپراتوری هخامنشی توضیح میدهد.
امروز بازدید از بیستون فرصتی برای آشنایی با یکی از مهمترین اسناد تاریخ ایران است؛ سنگی که داریوش برای ثبت پیروزیهایش انتخاب کرد و حالا پس از بیش از ۲۵۰۰ سال، همچنان روایت او از یکی از پرآشوبترین دورههای آغازین حکومتش را حفظ کرده است.