شاه ایران، امپراتور روم را اسیر کرد؛ ردپای این پیروزی در شوشتر باقی ماند
شکست والرین در نبرد با شاپور اول ساسانی، به اسارت امپراتور روم و انتقال اسیران جنگی به خوزستان برای توسعه مهندسی ساسانی از جمله بند قیصر انجامید.
سال ۲۶۰ میلادی، والرین، امپراتور روم، با سپاهی بزرگ راهی نبرد با ایرانیان شد. او میخواست جلوی پیشروی ارتش ساسانی در قلمرو روم را بگیرد؛ اما نتیجه این رویارویی چیزی نبود که در پایتخت روم انتظارش را میکشیدند. سپاه روم در نزدیکی شهر ادسا شکست خورد و خود امپراتور، زنده به اسارت شاپور اول درآمد.
پاین اتفاق یکی از کمسابقهترین شکستهای تاریخ امپراتوری روم بود. فرمانروایی که با اختیار هزاران سرباز به میدان آمده بود، دیگر حتی برای سرنوشت خودش نیز تصمیم نمیگرفت. شاپور اول این پیروزی را چنان مهم میدانست که دستور داد تصویر آن را بر صخرههای ایران حک کنند.
اما سرنوشت این جنگ تنها به شکست روم و نقشبرجستههای پیروزی محدود نشد. در فاصلهای دور از میدان نبرد، کنار رود خروشان کارون، بنایی شکل گرفت که نام امپراتور شکستخورده را برای قرنها با خود حمل میکرد. بنایی که امروزه آن را بند قیصر یا پلبند شادروان شوشتر میشناسیم.
داستان این سازه، نقطه تلاقی یک پیروزی نظامی، انتقال اسیران جنگی و پیشرفت مهندسی آب در ایران باستان است.
روزی که امپراتور روم اسیر شاه ایران شد
در میانه سده سوم میلادی، ایران ساسانی و امپراتوری روم بر سر نفوذ و تسلط بر سرزمینهای غرب آسیا درگیر جنگهای پیاپی بودند. شاپور اول، دومین پادشاه دودمان ساسانی، در چند لشکرکشی به قلمرو شرقی روم پیشروی کرد و شهرهای مهمی را به تصرف درآورد.
در سال ۲۶۰ میلادی، زمانی که نیروهای ایرانی در نزدیکی شهرهای ادسا و حران، در محدوده ترکیه امروزی، حضور داشتند، والرین برای مقابله با آنها وارد میدان شد.
بر اساس کتیبه شاپور اول بر دیوار کعبه زرتشت در نقشرستم، امپراتور روم سپاهی متشکل از ۷۰ هزار نفر همراه داشت. این عدد، روایت رسمی شاپور از تعداد نیروهای رومی است و نباید آن را آمار قطعی و مستقلی از شمار سربازان حاضر در نبرد دانست.
آنچه درباره نتیجه جنگ تردید چندانی وجود ندارد، شکست نیروهای روم و اسارت والرین است. بااینحال، چگونگی دقیق دستگیری امپراتور در منابع تاریخی یکسان روایت نشده است. شاپور در کتیبه خود ادعا میکند که شخصاً والرین را به اسارت گرفته است؛ درحالیکه برخی روایتهای رومی از شرایط متفاوتی برای این اتفاق سخن میگویند.
شاپور برای ماندگارکردن پیروزی خود، صحنه شکست رومیها را در چند نقشبرجسته به تصویر کشید. یکی از مشهورترین آنها در نقشرستم استان فارس قرار دارد. در این نقش، شاپور سوار بر اسب است، مردی که معمولاً والرین شناخته میشود ایستاده در کنار او قرار دارد و شاه ساسانی مچ دستش را گرفته است. شخصیت زانوزده مقابل اسب نیز فیلیپ عرب، امپراتور پیشین روم، شناخته میشود.
این تصویر فقط نمایشی از یک پیروزی نظامی نبود. شاپور میخواست نشان بدهد که پادشاه ایران توانسته است فرمانروای یکی از بزرگترین قدرتهای جهان باستان را به اسارت درآورد.
بااینحال، بخش دیگری از داستان این پیروزی را باید نه در صخرههای فارس، بلکه در خوزستان جستوجو کرد.
اسیرانی که از میدان جنگ به خوزستان رسیدند
شاپور اول در کتیبه مشهور خود از انتقال گروه بزرگی از اسیران و ساکنان سرزمینهای رومی به بخشهای مختلف شاهنشاهی ساسانی خبر میدهد. فارس، پارت، خوزستان و نواحی میانرودان از جمله مناطقی هستند که در این کتیبه نام برده شدهاند.
این انتقال جمعیت احتمالاً پیامدهایی فراتر از جابهجایی نیروی انسانی داشت. گروههای منتقلشده میتوانستند مهارتهای مختلفی از جمله ساختمانسازی، سنگتراشی و فنون مهندسی را همراه خود به ایران بیاورند.
شواهد تاریخی و معماری نیز از تأثیر دانش فنی رومی بر برخی پروژههای ساختمانی دوره ساسانی حکایت دارند. بااینحال، میزان مشارکت افراد منتقلشده در هر پروژه مشخص نیست و نمیتوان همه بناهای این دوران را ساخته دست اسیران رومی دانست.
یکی از مشهورترین روایتها درباره سرنوشت این اسیران، به شهر شوشتر و ساخت پلبندی عظیم روی رود کارون مربوط میشود.
بر اساس روایتهایی که در منابع تاریخی فارسی و عربی بازتاب یافتهاند، شاپور از نیروی کار و مهارت گروهی از اسیران رومی برای ساخت یا توسعه سازهای در شوشتر بهره گرفت. نام این سازه، بند قیصر، یادآور همین پیوند تاریخی است.
به نوشته آرکنت، پایگاه تخصصی تاریخ معماری وابسته به مؤسسه فناوری ماساچوست، مورخان دوره اسلامی ساخت این پلبند را به اسیران رومی نبرد ادسا و حتی خود والرین نسبت دادهاند.
البته میان این روایت تاریخی و یک واقعیت باستانشناختی اثباتشده تفاوت وجود دارد. کتیبه همزمان شاپور، انتقال اسیران به خوزستان را تأیید میکند، اما بهطور مشخص نمیگوید که والرین یا سربازانش بند قیصر را ساختهاند. بنابراین، مشارکت اسیران رومی در ساخت این بنا را باید روایتی تاریخی با شواهد معماری پشتیبان دانست، نه واقعیتی که تمام جزئیات آن به اثبات رسیده باشد.
آنچه اهمیت دارد، شکلگیری یکی از چشمگیرترین نمونههای ترکیب دانش مهندسی ایرانی و رومی در دوره ساسانی است.
بند قیصر؛ پلی که فقط برای عبور ساخته نشده بود
شوشتر در شمال استان خوزستان، در کنار رود کارون، موقعیتی ویژه برای توسعه کشاورزی و بهرهبرداری از نیروی آب داشت. رودخانهای پرآب از کنار شهر میگذشت، اما استفاده مؤثر از آن نیازمند مهار جریان، تنظیم سطح آب و هدایت آن به زمینهای اطراف بود.
پلبند شادروان، که به بند قیصر نیز شهرت دارد، برای پاسخدادن به چنین نیازهایی طراحی شده بود.
برخلاف پلهای معمولی که وظیفه اصلی آنها ایجاد مسیر عبور از رودخانه است، این سازه همزمان دو عملکرد داشت. از یک سو امکان عبور از کارون را فراهم میکرد و از سوی دیگر مانند یک بند، سطح آب را در بالادست افزایش میداد تا هدایت آب به مسیرهای موردنظر امکانپذیر شود.
بر اساس اطلاعات آرکنت درباره پلبند شادروان، طول اولیه این سازه نزدیک به ۵۵۰ متر برآورد شده است. پایههای گسترده آن از سنگهای ماسهای بومی ساخته شده بودند و در بخشهای بالایی از طاقهای آجری استفاده میشد.
یکی از ویژگیهای جالب ساختمان پل، وجود بازشوهای کوچکتر میان برخی دهانههای اصلی بود؛ فضایی که میتوانست هنگام افزایش حجم آب، بخشی از فشار واردشده به سازه را کاهش دهد.
ساخت چنین بنایی روی رودخانهای به بزرگی کارون، تنها به چیدن سنگها روی یکدیگر محدود نمیشد. مهندسان باید جریان آب، استحکام بستر رودخانه، فشار واردشده بر پایهها و مسیر انتقال آب به کانالهای اطراف را در نظر میگرفتند.
بند قیصر در قالب یک پروژه گستردهتر معنا پیدا میکرد؛ پروژهای که هدف آن تنها ساخت یک پل نبود، بلکه ساماندهی آب برای کشاورزی، زندگی شهری و فعالیتهای اقتصادی بود.
کمیسیون بینالمللی آبیاری و زهکشی نیز این بنا را نمونهای برجسته از مهندسی دوره ساسانی معرفی میکند که کارکردهای عبورومرور، تنظیم جریان آب و آبیاری را با یکدیگر ترکیب کرده بود.
با گذشت قرنها، بخش قابلتوجهی از پلبند آسیب دید و امروزه تنها بقایای آن باقی مانده است؛ اما همین بقایا نیز از مقیاس بزرگ پروژه و توان فنی سازندگانش حکایت میکنند.
داستان مهندسی شوشتر، البته به بند قیصر محدود نمیشود. این پلبند بخشی از مجموعهای بسیار گستردهتر بود که آب کارون را به نیروی محرک زندگی و اقتصاد شهر تبدیل میکرد.
چگونه ایرانیان رود کارون را به یک مجموعه عظیم آبی تبدیل کردند؟
سازههای آبی تاریخی شوشتر مجموعهای بههمپیوسته از بندها، پلها، کانالها، تونلهای انتقال آب، آبشارها و آسیابهای آبی هستند که در دورههای مختلف تاریخی شکل گرفته و توسعه یافتهاند.
ریشههای این مجموعه بسیار قدیمیتر از دوران شاپور اول است. یونسکو در معرفی سازههای آبی شوشتر پیشینه برخی از بخشهای سامانه را تا دوران داریوش بزرگ در سده پنجم پیش از میلاد دنبال میکند و شکلگیری مجموعه منسجم آن را عمدتاً به سده سوم میلادی نسبت میدهد.
در واقع، مهندسان ساسانی از دانشی بهره میبردند که طی قرنها در تمدنهای ایلامی و میانرودانی توسعه یافته بود. در مراحل بعدی، فنون دیگر، از جمله مهندسی رومی، نیز در تکامل این سامانه نقش داشتند.
یکی از مهمترین بخشهای این شبکه، بند میزان است؛ سازهای که جریان کارون را میان دو مسیر اصلی تقسیم میکند. یک مسیر به شاخه شطیط و مسیر دیگر به گرگر میرسد. گرگر، آبراهی دستساز است که از کنار بافت تاریخی شوشتر عبور میکند.
آب پس از ورود به مسیر گرگر و رسیدن به محدوده بند گرگر، از طریق تونلها و کانالهایی که در دل سنگ ایجاد شدهاند هدایت میشود. اختلاف ارتفاع و نیروی جریان آب، امکان به حرکت درآوردن آسیابهای آبی را فراهم میکرد.
آسیابها از انرژی آب برای چرخاندن سنگهای آسیاب و تبدیل غلات به آرد استفاده میکردند. آبی که از مسیر این تونلها خارج میشد، از دیوارههای سنگی به پایین میریخت و آبشارهایی را شکل میداد که امروزه از شناختهشدهترین تصاویر گردشگری شوشتر هستند.
این مجموعه تنها برای آسیابکردن غلات طراحی نشده بود. آب هدایتشده به تأمین نیازهای شهر، آبیاری باغها و زمینهای کشاورزی، پرورش ماهی و حتی برخی کارکردهای دفاعی کمک میکرد.
در جنوب شوشتر، شبکه آبیاری امکان رونق کشاورزی در دشت میانآب را فراهم کرده بود. یونسکو از محدودهای نزدیک به ۴۰ هزار هکتار باغ و زمین کشاورزی یاد میکند که توسعه آنها با این شبکه آبی ارتباط داشته است.
در کنار این سازهها، قلعه سلاسل نیز جایگاه مهمی داشت و بهعنوان یکی از مراکز مدیریت و کنترل سامانه آبی شناخته میشد. کانال داریون، برج کلاهفرنگی، پلبند لشکر و دیگر بناهای تاریخی نیز اجزای همین شبکه گسترده هستند.
به این ترتیب، شوشتر فقط صاحب مجموعهای از آسیابها یا چند آبشار زیبا نبود. این شهر در طول تاریخ به کمک شبکهای پیچیده از زیرساختهای آبی توانست جریان رودخانه را در خدمت کشاورزی، صنعت و زندگی شهری قرار دهد.
همین ویژگی، سازههای آبی شوشتر را از بسیاری از آثار تاریخی دیگر متمایز میکند. بازدیدکننده امروزی تنها بقایای چند ساختمان قدیمی را نمیبیند، بلکه میتواند ارتباط میان جریان آب، مسیر کانالها، اختلاف ارتفاع و عملکرد آسیابها را در بخشهایی از مجموعه مشاهده کند.
این مجموعه در سال ۲۰۰۹ میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. سازمان یونسکو آن را نمونهای برجسته از خلاقیت مهندسی و استفاده از منابع آب برای توسعه سکونتگاههای انسانی میداند.
البته همه بخشهای سامانه امروزه مانند دوران باستان کار نمیکنند. برخی سازهها به بقایای تاریخی تبدیل شدهاند و بخشهایی نیز در دورههای مختلف مرمت یا تغییر یافتهاند. بااینحال، استفاده از شبکه گرگر برای هدایت آب همچنان بخشی از اهمیت و ارزش این میراث تاریخی است.
از شکست روم تا میراثی که در شوشتر باقی ماند
اسارت والرین در سال ۲۶۰ میلادی، برای شاپور اول پیروزی بزرگی بود؛ پیروزیای که تصویر آن بر صخرههای نقشرستم و بیشاپور ثبت شد و نام پادشاه ساسانی را در تاریخ جنگهای ایران و روم ماندگار کرد.
اما آنچه داستان این نبرد را جذابتر میکند، سرنوشتی است که برای بخشی از اسیران و دانش فنی منتقلشده از قلمرو روم روایت شده است.
بند قیصر شوشتر یادآور دورهای است که ایران ساسانی نهتنها با امپراتوری روم میجنگید، بلکه از تبادل و انتقال فنون مهندسی نیز تأثیر میپذیرفت. هرچند نمیتوان با قطعیت گفت که والرین شخصاً در ساخت این سازه نقش داشته، پیوند تاریخی بند شادروان با دوران شاپور اول و تأثیر مهندسی رومی بر آن، جایگاه ویژهای در تاریخ معماری ایران دارد.
برای دیدن این میراث، باید به شوشتر در استان خوزستان سفر کرد؛ شهری که بخش مهمی از هویت تاریخی آن با کارون و سازههای آبی گره خورده است.
در بازدید از شوشتر، مجموعه آسیابها و آبشارهای تاریخی فرصتی برای مشاهده عملکرد سامانه انتقال آب فراهم میکند و بقایای بند قیصر، در بخش دیگری از شهر، داستان مهندسی دوره ساسانی را یادآوری میکند. برای گردش در فضای باز این آثار، ماههای خنکتر سال معمولاً انتخاب مناسبتری هستند؛ بااینحال، وضعیت دسترسی به بخشهای مختلف و ساعت بازدید بهتر است پیش از سفر بررسی شود.
شاید شگفتانگیزترین بخش داستان شاپور و والرین همین باشد که خاطره یک جنگ، پس از گذشت نزدیک به ۱۸ قرن، تنها در نقشهای سنگی و کتابهای تاریخ باقی نمانده است. در شوشتر، این خاطره با بنایی پیوند خورده که بخشی از تاریخ مهار آب و آبادانی یکی از کهنترین شهرهای ایران را روایت میکند.
شاپور پیروزیاش بر روم را بر سنگ ثبت کرد؛ اما در کنار کارون، میراثی از مهندسی بر جای ماند که داستان آن همچنان ادامه دارد.