در ارتفاعات دورافتاده قرقیزستان، جایی میان کوههای تیانشان، بیش از ۱۰ هزار تختهسنگ آتشفشانی قرار دارد که نزدیک به ۹۰ هزار نقش باستانی روی آنها حک شده است. این مجموعه عظیم که «سایمالو تاش» نام دارد، یکی از بزرگترین گالریهای روباز هنر صخرهای جهان و یکی از دیدنی ترین جاذبه های گردشگری قرقیزستان است؛ جایی که سه هزار سال عبادت، زندگی و باورهای مردمان باستان را در دل سنگها حفظ کرده است. (CNN)
شب که فرا میرسد، نور چراغ پیشانی روی تختهسنگهای تیره میافتد و نقشهایی از شکارچیان، جنگجویان، گلههای بز کوهی، خورشیدپرستان و جوامع کشاورزی یکییکی از تاریکی بیرون میآیند. انگار هر سنگ بخشی از داستانی را روایت میکند که همسن ستارههای بالای سر است.
در زبان قرقیزی، «سایمالو تاش» به معنای «سنگهای گلدوزیشده» است؛ نامی که به هزاران حکاکی روی سنگهای بازالتی این دره اشاره دارد. این محوطه حدود چهار هزار سال قدمت دارد و یکی از دورافتادهترین محوطههای هنر صخرهای مرتفع جهان به شمار میرود.
سفری که فقط ۶ هفته فرصت دارد
رسیدن به سایمالو تاش به اندازه خود محوطه شگفتانگیز است. مسیر از میان شیبهای سنگی کوههای تیانشان بالا میرود و از پلی برفی میگذرد که فقط مدت کوتاهی از سال دوام میآورد.
اگر زودتر از موعد برسید، سنگنگارهها زیر برف زمستانی پنهان ماندهاند و اگر دیر برسید، پل برفی آب شده است و عبور از آن خطرناک میشود.
به همین دلیل، بازدید از این محوطه معمولا فقط در بازهای حدود ۶ هفتهای، بین ماههای ژوئیه تا سپتامبر، امکانپذیر است.
چرا مردم باستان هر سال به اینجا برمیگشتند؟
آلتینای کودایبرگنوا، راهنمای گردشگری اهل بیشکک، هنگام صعود درباره سختیهایی که هنرمندان باستانی برای رسیدن به این مکان تحمل میکردند، توضیح میدهد. او میگوید:
مردمان باستان باید سالبهسال با برنامهریزی دقیق از مسیرهای خطرناک، شیبهای تند و یخهایی که حتی زیر آفتاب تابستان هم آب نمیشدند، عبور میکردند تا دوباره به اینجا برسند.
پس از حدود سه ساعت کوهپیمایی و در ارتفاعی بیش از دو هزار متر، نخستین تختهسنگهای تیره ظاهر میشوند؛ سنگهایی که روی آنها صحنههایی از شکار، نبرد، پرستش خورشید و آیینهای مذهبی حک شده است.
پژوهشگران معتقدند مردم باستان بخشی از این نقشها را برای سپاس از نعمتهای دریافتشده و بخشی دیگر را برای درخواست برکت و خوشاقبالی خلق کردهاند.
آخرین بازمانده آیین تنگری
پیش از گسترش اسلام در آسیای مرکزی، آیین تنگری مهمترین باور مذهبی بسیاری از اقوام این منطقه بود؛ باوری که طبیعت را مقدس میدانست و شمنها میان انسان و ارواح طبیعت واسطه بودند.
بسیاری از مکانهای مقدس این آیین در طول قرنها تغییر کردهاند، اما سایمالو تاش یکی از معدود محوطههایی است که تقریبا دستنخورده باقی مانده است.
کودایبرگنوا میگوید:
سایمالو تاش در گذرگاهی قرار دارد که دره فرغانه را به بخشهای داخلی تیانشان وصل میکند. گروههای مختلف انسانی طی چهار هزار سال در اینجا نقش برجای گذاشتهاند و همین موضوع آن را از نظر تاریخی، باستانشناسی و انسانشناسی به مکانی بیهمتا تبدیل کرده است.
به گفته او، این محوطه در واقع یکی از قدیمیترین موزههای هنر جهان است.
گنجینهای که تاریخ فراموشش کرده بود
پس از ساعتها پیادهروی، نخستین سنگنگارهها خستگی مسیر را از بین میبرند. قدم زدن میان هزاران تختهسنگ بیشتر شبیه جستوجوی گنج است تا بازدید از یک موزه.
این سنگنگارهها تا سال ۱۹۰۲ تقریبا از حافظه تاریخ ناپدید شده بودند؛ زمانی که نیکلای خلودوف، نقشهبردار نظامی امپراتوری روسیه، دوباره آنها را ثبت کرد. باستانشناسان نیز تازه از اواخر دهه ۱۹۴۰ بررسی جدی این محوطه را آغاز کردند.
پژوهشها نشان میدهد قدیمیترین نقشها به عصر برنز، حدود چهار هزار سال پیش، تعلق دارند و خلق آثار تا عصر آهن و دوره آغازین ترکان، حدود سال ۹۰۰ میلادی، ادامه داشته است.
این یعنی دره کوچک یخچالی سایمالو تاش نزدیک به سه هزار سال مرکز آیینهای مذهبی و فرهنگی بوده است.
روایت زندگی روی سنگ
نقشها فقط تصاویر ساده نیستند. آنها داستان زندگی مردمانی را روایت میکنند که منابع تاریخی کمی از آنها باقی مانده است.
شکارچیانی که بزهای کوهی را دنبال میکنند، جنگجویانی که به نبرد میروند، جوامع کشاورزی و آیینهای خورشیدپرستی، همگی بخشی از تصویری هستند که اقوام سکایی، ترکان اولیه و کوچنشینان باستانی از زندگی خود روی سنگ ثبت کردهاند.
شاید همین دورافتادگی، مهمترین دلیل سالم ماندن این گنجینه باشد. فاصله زیاد از شهرها باعث شده است غارت و تخریب انسانی بسیار محدود باشد و برف سنگین زمستان نیز از سنگهای بازالتی در برابر تغییرات شدید دما محافظت کرده است.
«ساشا اینجا بود»
با وجود ارزش تاریخی محوطه، گاهی کنار نقشهای چهار هزار ساله، یادگاریهایی مانند «ساشا اینجا بود، ۲۰۱۲» هم دیده میشود.
کودایبرگنوا نگاه متفاوتی به این موضوع دارد. او میگوید:
سنگنگارههای باستانی نشان میدهند مردم سه هزار سال پیش به غذا، شکار، جنگ، پرستش و ادامه نسل اهمیت میدادند. امروز هم کسی نام خودش را روی سنگ مینویسد. شاید هزار سال بعد، پژوهشگران همین نوشتهها را هم بخشی از داستان تغییر ارزشهای انسان بدانند.
گردشگری در آستانه تغییر
قرقیزستان در سالهای اخیر رشد قابلتوجهی در گردشگری تجربه کرده است. توسعه جادهها و زیرساختها باعث شده است دسترسی به مناطق دورافتاده آسانتر شود؛ تغییری که میتواند آرامش دیرینه سایمالو تاش را نیز تحتتأثیر قرار دهد.
تارا فنویک اسمیت، کوهنورد آمریکایی که به تازگی از این دره بازدید کرده است، میگوید:
این مسیر همهچیز دارد؛ گردنههای دشوار، درههای سرسبز، کوههای برفی، رودخانههای خروشان، اسبهایی که از آدمها بیشترند و چوپانهایی که شاید ماهها گردشگر ندیده باشند و شما را برای نوشیدن چای دعوت کنند.
او معتقد است سفر به سایمالو تاش فقط تماشای سنگنگارهها نیست، بلکه فرصتی برای آشنایی با فرهنگ مهماننواز مردم قرقیزستان هم به شمار میرود.
امروز هم وقتی از بلندترین نقطه گذرگاه به پایین نگاه میکنید، هزاران تختهسنگ پراکنده روی دامنه سبز کوهستان، تصویری خلق میکنند که انگار زمان در آن متوقف شده است؛ جایی که هنوز هم رد پای انسان، همان نقشهایی است که هزاران سال پیش روی سنگها حک شدهاند.
چگونه به سایمالو تاش برویم؟
بیشتر تورهای این محوطه از بیشکک یا اوش آغاز میشوند و مجوز، راهنما، تجهیزات و انتقال تا ورودی پارک ملی را فراهم میکنند.
مسافران مستقل هم میتوانند با حملونقل عمومی خود را به شهر کازارمان برسانند، هزینه ورودی محوطه را پرداخت کنند و برای ادامه مسیر اسب کرایه کنند؛ هرچند بخش پایانی مسیر همچنان به وسیله نقلیه اختصاصی یا راهنمای محلی نیاز دارد.
