چگونه شطرنج به سرگرمی محبوب اشراف اروپای قرون وسطی تبدیل شد؟

در جریان کاوش‌های اخیر در قلعه‌ای فراموش‌شده در جنوب آلمان، باستان‌شناسان به گنجینه‌ای کوچک از دوران قرون وسطی دست یافتند که زیر آوار دیواری فروریخته مدفون شده بود: یک مهره اسب (Knight) شطرنج، یک تاس ۶ وجهی و چهار مهره گل‌شکل. این قطعات که برای یک هزاره دست‌نخورده باقی مانده بودند، تقریبا سالم کشف شدند. مهره اسب که با جزئیاتی نظیر چشم‌ها و یال حکاکی شده، به قرن یازدهم یا دوازدهم میلادی تعلق دارد؛ دوره‌ای که شطرنج در اروپا پدیده‌ای نوظهور بود اما به‌سرعت در میان نخبگان قرون وسطایی به محبوبیتی آتشین دست یافت.

به‌گزارش nationalgeographic، اشراف برای پر کردن ساعات طولانی و یکنواخت زندگی در قلعه‌های محصور، به شطرنج به چشم یک سرگرمی فکری ایدئال می‌نگریستند؛ بازی‌ که سلسله‌مراتب جامعه فئودالی را بازتاب می‌داد و استراتژی دقیق را بر قدرت بدنی برتری می‌بخشید. از این دژهای دورافتاده، بازی به‌تدریج به شهرها و طبقه متوسط در حال ظهور راه یافت. همانند مهره‌های شطرنج لوئیس (Lewis Chessmen) که حدود دو قرن پیش در اسکاتلند کشف شدند، این مهره اسب تازه کشف‌شده نیز گواهی بر اوج محبوبیت شطرنج است که تا به امروز بی‌همتا باقی مانده است.

اگرچه شطرنج ماندگارترین بازی جهان غرب محسوب می‌شود، ریشه‌های آن بسیار دورتر از قلعه‌های تنهای قرون وسطی است. این بازی نخستین بار در قرن ششم میلادی در هند با نام چاتورانگا (Chaturanga) به معنای «چهار عضو» پدیدار شد که به بخش‌های مختلف ارتش شامل پیاده‌نظام، سواره‌نظام، فیل‌سواران و ارابه‌سواران اشاره داشت. این بازی اگرچه عنصری از شانس را در خود داشت، اما مهره‌های آن مشابه پیاده، اسب، فیل و رخ امروزی حرکت می‌کردند.

با گسترش در امتداد جاده ابریشم به ایران، این بازی در زبان عربی شطرنج نام گرفت و پس از فتح ایران، جهان اسلام را تسخیر کرد. در قرن‌های نهم و دهم میلادی، استادان شطرنجی همچون العدلی و الصولی نظریه‌های پیچیده‌ای برای بازی تدوین کردند و گشایش‌ها، استراتژی‌ها و مسابقات مشهور را در رساله‌هایی دقیق ثبت نمودند.

شطرنج از طریق تعامل با جهان اسلام، به‌ویژه در اسپانیا، سیسیل و دولت‌های صلیبی، در قرن‌های دهم و یازدهم به اروپا رسید. کوردوبا (Córdoba)، پایتخت فرهنگی بزرگ الاندلس (Al-Andalus)، احتمالا نقطه ورود کلیدی بوده است. یکی از نخستین اسناد مربوط به یک مجموعه شطرنج اروپایی به سال ۱۰۰۸ میلادی بازمی‌شود؛ زمانی که ارمنگول اول (Ermengol I)، کنت اورگل (Urgel) در کاتالونیا، مهره‌های شطرنج کریستالی خود را در وصیت‌نامه‌اش به صومعه سن-ژیل (Saint-Gilles) در پرووانس بخشید که نشان‌دهنده ارزش بالای این مهره‌ها و جایگاه والای آن‌هاست.

شطرنج در بهترین زمان ممکن به اروپا رسید. اشراف که از وظایف نظامی دائمی رها شده بودند، با شب‌های طولانی و زمستان‌های بی‌کار مواجه بودند و شطرنج نیاز آن‌ها به سرگرمی فکری را برآورده می‌کرد. با فروپاشی امپراتوری روم غربی، فئودالیسم ظهور کرد و قاره به پادشاهی‌های کوچک تقسیم شد. اما تا قرن‌های یازدهم و دوازدهم، با تقویت سلطنت‌ها و ثبات قلمروها، تعهدات نظامی اغلب تفویض می‌شد. در این میان، شطرنج به سرگرمی ایدئالی تبدیل شد که هیچ رقیب جدی برای ارائه چنین تمرین ذهنی رضایت‌بخشی نداشت.

این بازی استراتژیک به‌زودی در تربیت رسمی جوانان اشراف گنجانده شد و طبق کتاب Disciplina clericalis نوشته پتروس آلفونسی (Petrus Alfonsi)، یکی از هفت مهارتی بود که از یک شوالیه انتظار می‌رفت. جنی آدامز (Jenny Adams)، استاد ادبیات قرون وسطی در دانشگاه ماساچوست امهرست، می‌گوید:

شطرنج همچنین راهی برای تمرین نمادین نظم اجتماعی آن زمان بود.

جامعه فئودالی بر پایه پیوندهای قراردادی استوار بود و مهره‌های شطرنج نیز بین قرن‌های یازدهم و سیزدهم تکامل یافتند تا این سلسله‌مراتب را بازتاب دهند. وزیر به ملکه تبدیل شد، فیل جایگزین اسقف (Bishop) شد و رخ نماد قلعه‌های مستحکم گشت.

با گذار جامعه از سیستم فئودالی به سرمایه‌داری و رشد شهرها، طبقه متوسط یا بورژوازی نیز به شطرنج روی آوردند. این بازی تنها محدود به مردان نبود؛ دختران اشراف نیز شطرنج می‌آموختند و تصاویر تاریخی، زنان و مردان جوانی را در حال معاشرت بر سر یک بازی شطرنج نشان می‌دهند. بدین ترتیب، شطرنج فضای نادری برای برابری فکری فراهم می‌کرد.\

با متنوع‌تر شدن فعالیت‌های سرگرم‌کننده، بازی‌هایی مانند ورق که در قرن چهاردهم با ظهور چاپ در اروپا رواج یافتند، به‌تدریج جای شطرنج را به عنوان سرگرمی محبوب اشراف گرفتند. اگرچه اصلاح حرکات شطرنج در اواخر قرن پانزدهم، بازی را احیا کرد، اما تا قرن هجدهم، ورق‌بازی پیروز میدان شد. امروزه، مدل‌های دیجیتال سه‌بعدی از مهره‌های کشف‌شده در بورگ‌اشتاین (Burgstein) به محققان و علاقه‌مندان در سراسر جهان اجازه می‌دهد تا این قطعات تاریخی را با دقت بررسی کنند.

آیا به نظر شما شطرنج هنوز هم می‌تواند مانند دوران قرون وسطی، بازتاب‌دهنده ساختار اجتماعی جوامع مدرن باشد؟ نظرات خود را با ما در میان بگذارید.