جزیره‌ای در یونان که تولد و مرگ در آن ممنوع بود

به نقل از greekreporter؛ یونانیان باستان جزیره «دلوس» و نیایشگاه آپولون در آن را چنان مقدس می‌دانستند که تولد و مرگ در این جزیره ممنوع بود؛ زیرا زندگی انسانی، از نگاه آیینی، نوعی ناپاکی به شمار می‌رفت. دلوس مکانی متفاوت از جهان عادی بود؛ جایی که هیچ‌کس اجازه نداشت در آن متولد شود یا جان بدهد.

این ممنوعیت تنها یک افسانه محلی نبود؛ بلکه قانونی رسمی بود که با آیین‌ها، باورهای مذهبی و ساختار حکومتی اجرا می‌شد و ریشه در یکی از قدرتمندترین سنت‌های مذهبی جهان مدیترانه باستان داشت.

برای شناخت دلوس باید از اسطوره‌ها آغاز کرد. طبق روایت یونانیان باستان، این جزیره زادگاه «آپولون» و خواهر دوقلویش «آرتمیس» بود. مادر آن‌ها، «لِتو»، در حالی که از خشم «هرا» می‌گریخت، در جست‌وجوی سرزمینی بود که به او پناه بدهد؛ زیرا هرا به تمام سرزمین‌ها دستور داده بود از او پذیرایی نکنند.

دلوس که آن زمان جزیره‌ای شناور و بی‌صاحب توصیف می‌شد، به لتو پناه داد. «کالیماخوس»، شاعر و دانشمند دوره هلنیستی، دلوس را «مقدس‌ترین جزیره جهان» نامید.

این روایت اسطوره‌ای، جغرافیا را به الهیات تبدیل کرد. دلوس فقط زادگاه خدایان نبود؛ بلکه محل تولد نور الهی، یعنی آپولون، به شمار می‌رفت. به همین دلیل، این جزیره از زندگی عادی انسان‌ها جدا شد. حضور آپولون، خدای خورشید، نور، درمان، موسیقی، شعر و نظم، نیازمند فضایی بود که از آلودگی مرگ و میر انسانی دور بماند.

شواهد نشان می‌دهد انسان‌ها از نیمه دوم هزاره سوم پیش از میلاد، یعنی حدود ۲۵۰۰ تا ۲۰۰۰ پیش از میلاد، در دلوس زندگی می‌کردند. در آن دوران، ساکنان اولیه جزیره مردمانی پیشاهلنی بودند و سکونتگاه‌هایی ساده برای ماهیگیران یا شاید حتی دزدان دریایی ساخته شده بود؛ موضوعی که توسیدید نیز به آن اشاره کرده است.

کشف سفال‌ها و آرامگاه‌های دوره میسنی نشان می‌دهد در عصر هلادی متاخر، حدود ۱۴۰۰ تا ۱۲۰۰ پیش از میلاد، انسان‌ها در این جزیره حضور داشته‌اند. آثار متعلق به دوره‌های پروتوژئومتریک و ژئومتریک، بین قرن دهم تا هشتم پیش از میلاد، نیز استمرار سکونت در دلوس را تایید می‌کند.

دلوس حتی در «اودیسه» هومر هم ذکر شده است؛ جایی که اودیسئوس اندام باریک «نائوسیکا» را به نخل معروف جزیره تشبیه می‌کند.

تا قرن هشتم تا ششم پیش از میلاد، دلوس به یکی از مهم‌ترین مراکز مذهبی جهان یونانی تبدیل شده بود. زائران از سراسر یونان برای پرستش آپولون به این جزیره سفر می‌کردند و با خود هدایایی، ثروت و اعتبار می‌آوردند.

با افزایش شهرت دلوس، مردم سراسر مدیترانه و سرزمین اصلی یونان برای عبادت خدای نور به این جزیره می‌آمدند. اما در قرن ششم و پنجم پیش از میلاد بود که قوانین سختگیرانه دلوس شکل رسمی پیدا کرد.

حدود سال ۵۴۰ پیش از میلاد، «پیسیستراتوس»، فرمانروای آتن، برای تثبیت نفوذ خود بر نیایشگاه آپولون، نخستین «پاکسازی» رسمی جزیره را اجرا کرد. در این اقدام، قبرهایی که از محدوده معبد دیده می‌شدند، به خارج از آن منتقل شدند.

در جریان جنگ‌های ایران و یونان، در سال ۴۹۰ پیش از میلاد، دریاسالار ایرانی «داتیس» هنگام حرکت به سمت یونان وارد دلوس شد و برای نشان دادن احترام خود به خدایان یونانی، حرمت نیایشگاه را نگه داشت.

پس از پیروزی یونانیان بر ایرانیان، آتن در سال ۴۷۸ پیش از میلاد «اتحادیه دلوس» را تشکیل داد و این جزیره به مرکز این اتحاد تبدیل شد. خزانه مشترک اتحادیه نیز در معبد آپولون نگهداری می‌شد؛ هرچند بعدها به آتن منتقل شد.

با تثبیت نفوذ آتن، اداره نیایشگاه نیز به مقام‌های آتنی سپرده شد. گروهی از مسئولان مذهبی و اداری بر اموال و امور مالی معبد نظارت می‌کردند و پروژه‌های ساختمانی نیز توسط هیئت‌های ویژه مدیریت می‌شد.

در سال ۴۲۶ پیش از میلاد، آتنی‌ها تصمیم گرفتند پاکسازی کامل جزیره را انجام دهند و رسما اعلام کردند که تولد و مرگ در دلوس ممنوع است. تمام قبرهای موجود نبش شدند و بقایای اجساد به جزیره نزدیک «رینیا» منتقل شد.

این تصمیم پیامدهای عجیبی داشت. زنان بارداری که زمان زایمانشان نزدیک بود، مجبور می‌شدند جزیره را ترک کنند و بیماران یا سالمندانی که احتمال مرگشان وجود داشت نیز باید به جای دیگری منتقل می‌شدند.

از آن پس، چرخه طبیعی زندگی انسانی عملا از دلوس حذف شد. توسیدید در این‌باره نوشته است:

تمام قبرهای موجود در دلوس منتقل شدند و از آن پس مرگ و تولد در این جزیره ممنوع شد و افراد باید برای این کار به رینیا برده می‌شدند.

جزیره رینیا عملا به مکانی تبدیل شد که واقعیت‌های انسانی، یعنی تولد و مرگ، به آن منتقل می‌شد.

همان سال، آتن جشن‌های مذهبی «دلیا» را دوباره برگزار کرد؛ مراسمی که برای بزرگداشت آپولون و آرتمیس شامل راهپیمایی، موسیقی و مسابقات ورزشی بود. احیای این جشن‌ها بخشی از تلاش آتن برای تثبیت سلطه‌اش بر جزایر سیکلاد محسوب می‌شد.

چند سال بعد، آتنی‌ها تحت فشار واکنش‌ها و پیشگویی‌های مذهبی، ساکنان دلوس را به جزیره بازگرداندند. پس از شکست آتن در جنگ پلوپونزی، مردم دلوس دوباره کنترل نیایشگاه و جزیره را در دست گرفتند؛ هرچند این استقلال موقتی بود.

از قرن دوم پیش از میلاد، به‌ویژه پس از آنکه روم در سال ۱۶۶ پیش از میلاد دلوس را «بندر آزاد» اعلام کرد، هویت جزیره تغییر کرد. دلوس به یکی از شلوغ‌ترین مراکز تجاری دریای اژه و شرق مدیترانه تبدیل شد.

بازرگانانی از سراسر جهان مدیترانه، از یونانی و رومی گرفته تا مصری و سوری، در خیابان‌های آن رفت‌وآمد می‌کردند. شهر پر از بازار، بندر، خانه‌های مجلل با موزاییک‌های باشکوه، تئاترها و معابد متعدد شد.

در اوج شکوفایی، جمعیت دلوس به حدود ۲۵ هزار نفر رسید و روزانه هزاران تاجر، زائر و مسافر وارد آن می‌شدند.

با تبدیل شدن به بندر آزاد رومی، دلوس همچنین به یکی از بزرگ‌ترین مراکز تجارت برده در منطقه بدل شد؛ به‌طوری‌که منابع باستانی از فروش هزاران برده در روز خبر داده‌اند.

شکوه دلوس سرانجام دوام نیاورد. در سال ۸۸ پیش از میلاد، نیروهای «مهرداد ششم» پادشاه پونتوس به جزیره حمله کردند و خسارت سنگینی به آن وارد شد. حملات بعدی، از جمله یورش دزدان دریایی در سال ۶۹ پیش از میلاد، روند افول دلوس را سرعت بخشید.

با تغییر مسیرهای تجاری در مدیترانه شرقی، اهمیت اقتصادی دلوس کاهش یافت و تا قرن اول میلادی تقریبا متروکه شد. «پائوسانیاس»، جغرافی‌دان یونانی، بعدها نوشت که دلوس تقریبا خالی از سکنه شده بود؛ تضادی کامل با دوران شکوه گذشته‌اش.

امروز دلوس همچنان خالی از سکنه است و به‌عنوان یکی از مهم‌ترین محوطه‌های باستان‌شناسی یونان و میراث جهانی یونسکو شناخته می‌شود. این جزیره که در نزدیکی «میکونوس» قرار دارد، هر سال میزبان صدها هزار گردشگری است که برای تماشای بقایای یکی از شگفت‌انگیزترین جزایر دنیای باستان به آن سفر می‌کنند.