یونان؛ خالق پنج مورد از هفت عجایب جهان باستان
یونان باستان، مهد تمدن غرب، مسئول خلق پنج مورد از هفت عجایب جهان باستان بود. در کنار «هرم بزرگ جیزه» و «باغهای معلق بابل»، این آثار بهعنوان شگفتانگیزترین دستاوردهای دوران باستان شناخته میشوند و حقیقت این است که حتی امروز نیز همچنان بهعنوان نماد نهایی تواناییهای بشر باقی ماندهاند.
هفت عجایب جهان باستان شامل «هرم بزرگ جیزه»، «باغهای معلق بابل» (که وجودشان همچنان محل تردید است)، «معبد آرتمیس»، «تندیس زئوس در المپیا»، «آرامگاه هالیکارناسوس»، «غول رودس» و «فانوس اسکندریه» است.
«هفت عجایب جهان» که گاهی «هفت عجایب جهان باستان» نیز نامیده میشود، فهرستی از برجستهترین بناها و آثار دوران باستان کلاسیک است که توسط نویسندگان مختلف در کتابهای راهنما یا شعرهایی که میان گردشگران یونانی محبوب بودند توصیف شدهاند. اگرچه این فهرست در شکل نهایی خود تا دوره رنسانس بهطور کامل تثبیت نشد، نخستین فهرستهای هفت عجایب به قرن دوم تا اول پیش از میلاد بازمیگردند.
فهرست اولیه در طول تاریخ الهامبخش نسخههای بیشماری شد. از میان عجایب اصلی، متاسفانه تنها یکی - «هرم بزرگ جیزه»، قدیمیترین عجایب باستانی - تا حد زیادی سالم باقی مانده است.
در مقابل، «غول رودس»، «فانوس اسکندریه»، «آرامگاه هالیکارناسوس»، «معبد آرتمیس» و «تندیس زئوس» - همگی آثار ساختهشده توسط یونانیان - در اثر جنگها، سیلها، زلزلهها یا گذر زمان نابود شدهاند.
نکته قابل توجه اینکه، محل دقیق و سرنوشت نهایی «باغهای معلق بابل» همچنان ناشناخته است و برخی حتی درباره وجود واقعی آنها تردید دارند.
محبوبیت هفت عجایب با سفرنامهها افزایش یافت
فتح بخش بزرگی از جهان غرب توسط یونانیان در قرن چهارم پیش از میلاد، به مسافران دوره هلنیستی امکان دسترسی به تمدنهای مصر، ایران و بابل را داد. این مسافران که مجذوب شگفتیهای سرزمینهای مختلف شده بودند، شروع به ثبت این مکانها کردند.
یونانیان باستان به جای واژه «عجایب»، از واژه «تِآماتا» (theamata) به معنی «دیدنیها» استفاده میکردند؛ یعنی چیزهایی که باید دیده شوند. بعدها واژه «ثاوماتا» (thaumata) به معنی «شگفتیها» رایج شد. این فهرست در واقع نوعی راهنمای سفر برای دیدن مهمترین مکانهای جهان باستان بود.
نخستین اشاره به چنین فهرستی را «دیودوروس سیکولوس»، تاریخنگار یونانی، در اثر بزرگ خود کتابخانه تاریخی ارائه داد. همچنین «آنتیپاتر صیدونی»، شاعر یونانی قرن اول پیش از میلاد، فهرستی از هفت شگفتی ارائه کرد که شامل شش مورد از فهرست فعلی بود و بهجای فانوس اسکندریه، دیوارهای بابل را ذکر کرده بود.
«خورشید هرگز بر چیزی شبیه آن نتابیده است»
آنتیپاتر در کتاب گلچین یونانی مینویسد:
دیوارهای تسخیرناپذیر بابل را دیدم که ارابهها بر آنها میتاختند، زئوس کنار رودخانه آلفئوس را دیدم، باغهای معلق، غول هلیوس، کوههای عظیم ساخته دست بشر یعنی اهرام بلند، و آرامگاه عظیم ماسولوس را دیدم؛ اما وقتی معبد مقدس آرتمیس را دیدم که تا آسمان قد برافراشته بود، همه آنها در سایه قرار گرفتند، زیرا خورشید هرگز چیزی برابر آن را خارج از المپ ندیده است.
نویسنده دیگری در قرن دوم پیش از میلاد که احتمالا «فیلون بیزانسی» بوده، اثری با عنوان «هفت دیدنی جهان» نوشت. نسخه باقیمانده ناقص است، اما از مقدمه آن مشخص است که فهرست او با فهرست آنتیپاتر مطابقت داشته است.
فهرستهای قدیمیتر و جدیدتر که توسط «هرودوت» و «کالیماخوس» نگاشته شده بودند نیز تنها بهصورت ارجاع در آثار دیگر باقی ماندهاند.
نکته جالب این است که «غول رودس» آخرین عجایب تکمیلشده بود (پس از ۲۸۰ پیش از میلاد) و نخستین موردی بود که در اثر زلزله حدود سال ۲۲۶ پیش از میلاد نابود شد. جالبتر اینکه همه این هفت عجایب تنها کمتر از ۶۰ سال همزمان وجود داشتند.
هرم بزرگ جیزه
این هرم بین سالهای ۲۵۸۴ تا ۲۵۶۱ پیش از میلاد توسط مصریان باستان ساخته شد و هنوز پابرجاست، هرچند بخش زیادی از نمای بیرونی آن از بین رفته است. مصرشناسان معتقدند این هرم در مجموعه گورستان جیزه بهعنوان آرامگاه فرعون خوفو ساخته شده و ساخت آن حدود ۲۷ سال طول کشیده است.
این هرم در ابتدا ۱۴۶.۵ متر ارتفاع داشت و بیش از ۳۸۰۰ سال بلندترین سازه ساخته دست بشر بود. درون آن سه اتاق شناختهشده وجود دارد: اتاق زیرین در دل سنگ بستر، «اتاق ملکه» و «اتاق پادشاه» که تابوتی گرانیتی در آن قرار دارد.
برخی پژوهشگران «همیونو» وزیر خوفو را معمار این هرم میدانند. مجموعه اطراف آن شامل معابد تدفینی، جاده تشریفاتی، مقبره اعضای خانواده و کشتیهای خورشیدی بوده است.
باغهای معلق بابل
این باغها احتمالا حدود ۶۰۰ پیش از میلاد توسط بابلیها یا آشوریها ساخته شدهاند و پس از قرن اول میلادی از بین رفتهاند. محل دقیق آنها مشخص نیست و احتمالا در عراق امروزی قرار داشتهاند.
باغهای معلق بابل بهصورت تراسهای پلکانی با درختان و گیاهان متنوع توصیف شدهاند که شبیه کوهی سبز از آجرهای گِلی بودهاند. نام «معلق» از واژه یونانی به معنی «برآمده» گرفته شده و به کاشت گیاهان روی سکوهای مرتفع اشاره دارد.
طبق افسانهای، این باغها توسط نبوکدنصر دوم برای همسرش ساخته شد تا دلتنگی او برای سرزمین سبزش را جبران کند.
معبد آرتمیس در افِسوس
این معبد در حدود ۵۵۰ و دوباره در ۳۲۳ پیش از میلاد ساخته شد و در سال ۳۵۶ پیش از میلاد به آتش کشیده شد. بعدها بازسازی شد اما در سال ۲۶۲ میلادی توسط گوتها نابود شد. این معبد در شهر افسوس (ترکیه امروزی) قرار داشت و به الهه آرتمیس اختصاص یافته بود.
پس از چندین بار تخریب و بازسازی، سرانجام در سال ۴۰۱ میلادی تقریبا بهطور کامل نابود شد و تنها بقایای آن باقی مانده است.
ساخت اولیه آن به عصر برنز بازمیگردد و حتی به آمازونهای افسانهای نسبت داده شده است.
تندیس زئوس در المپیا
این معبد بین ۴۶۶ تا ۴۵۶ پیش از میلاد ساخته شد و مجسمه عظیم زئوس در سال ۴۳۵ پیش از میلاد توسط فیدیاس ساخته شد.
تندیس زئوس از عاج و طلا روی چارچوب چوبی ساخته شده بود و زئوس بر تختی مزین به عاج، طلا و سنگهای قیمتی نشسته بود. این اثر در قرن پنجم میلادی از بین رفت و تنها توصیفات و سکهها از آن باقی ماندهاند.
پاوْسانیاس، جغرافیدان یونانی، شرح دقیقی از آن ارائه کرده است.
سرنوشت احتمالی تندیس زئوس
در سال ۳۹۱ میلادی، امپراتور روم شرقی معابد بتپرستان را تعطیل کرد. احتمالا این تندیس در آتشسوزی یا انتقال به قسطنطنیه نابود شده است.
آرامگاه هالیکارناسوس
آرامگاه هالیکارناسوس بین ۳۵۳ تا ۳۵۰ پیش از میلاد برای ماسولوس ساخته شد و ارتفاعی حدود ۴۵ متر داشت. چهار طرف آن با نقشبرجستههایی از چهار مجسمهساز یونانی تزئین شده بود. این بنا به حدی زیبا بود که واژه «mausoleum» (آرامگاه) از نام آن گرفته شد.
غول رودس
مجسمه غول رودس عظیم بین ۲۹۲ تا ۲۸۰ پیش از میلاد ساخته شد و در سال ۲۲۶ پیش از میلاد در زلزله نابود شد. این تندیس ۳۳ متری نماینده خدای خورشید «هلیوس» بود. ساخت آن ۱۲ سال طول کشید و بعدها الهامبخش مجسمه آزادی شد.
فانوس اسکندریه
فانوس اسکندریه حدود ۲۸۰ پیش از میلاد ساخته شد و تا حدود قرن ۱۴ میلادی باقی ماند. ارتفاع آن حدود ۱۰۰ متر بود و یکی از بلندترین سازههای جهان باستان محسوب میشد. زلزلههای متعدد باعث تخریب آن شد و بقایای آن بعدها در ساخت قلعه قایتبای استفاده شد.
در سال ۱۹۹۴، باستانشناسان فرانسوی بقایای آن را در زیر آبهای بندر اسکندریه کشف کردند.
از هفت عجایب جهان باستان، تنها «هرم بزرگ جیزه» باقی مانده است. سایر آثار یا نابود شدهاند یا تنها بقایای آنها در موزهها نگهداری میشود.
با این حال، میل انسان به فهرستکردن بزرگترین دستاوردها همچنان ادامه دارد و این فهرستها امروز بیشتر از معرفی آثار، به حفاظت از میراث بشری تبدیل شدهاند.
