نشان بین‌المللی «سپر آبی» چیست؟

در روزهای اخیر اخبار زیادی از نصب «سپر آبی» در محوطه‌های باستانی، بناهای تاریخی و موزه‌های سراسر ایران منتشر شده است. «سپر آبی» در واقع نشان سفید و آبی رنگ است که مانند یک پرچم روی محوطه یا سقف بناهای تاریخی و موزه‌های پهن می‌شود تا نشانی از حضور محوطه فرهنگی ارزشمند در زمان جنگ باشد. اما سپر آبی چیست و از کجا آمده است؟

در دنیای معاصر، میراث فرهنگی فراتر از هویت ملی، بخشی از دارایی‌های تمدن بشری محسوب می‌شود. اگر کشورها درگیر جنگ شوند، در میان هیاهو و آشوب جنگ، نشانی وجود دارد که به همه می‌گوید: «این‌جا میراث مشترک بشریت است، نه میدان نبرد!» این دقیقا همان نقشی است که نشان سپر آبی ایفا می‌کند. سپر آبی به عنوان به عنوان مهم‌ترین نشان بین‌المللی برای صیانت از گنجینه‌ها در برابر آسیب‌های ناشی از جنگ شناخته می‌شود.

نشان سپر آبی برآمده از «کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه» است که به موضوع حفاظت از اموال فرهنگی در زمان درگیری‌های مسلحانه می‌پردازد. این نشان که یونسکو آن را تصویب کرده است، وضعیتی مشابه نشان «صلیب سرخ» برای نیروهای امدادی دارد؛ با این تفاوت که تمرکز آن بر بناهای تاریخی، موزه‌ها، کتابخانه‌ها و آرشیوهای اسناد است.

این نهاد غیردولتی و بین‌المللی که در سال 1996 پایه‌گذاری شد، حاصل ائتلاف چهار رکن اصلی تخصصی در جهان است:

• شورای بین‌المللی موزه‌ها (ICOM)
• شورای بین‌المللی بناها و محوطه‌ها (ICOMOS)؛ که نقشی کلیدی در کارشناسی و صیانت از سایت‌های تاریخی دارد.
• شورای بین‌المللی آرشیوها (ICA)
• فدراسیون بین‌المللی انجمن‌ها و موسسات کتابخانه‌ای (IFLA)

اگرچه مبنای اولیه حفاظت از اموال فرهنگی به کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه برمی‌گردد، اما پیشرفت تکنولوژی‌های نظامی و تغییر ماهیت جنگ‌ها، بازنگری در این قوانین را ضروری ساخت.

کنوانسیون ۱۹۵۴: تدابیری نظیر علامت‌گذاری بناها با نشان «سپر آبی» را برای مصونیت از حمله پیش‌بینی کرد. با این حال، این حمایت مشروط به دو شرط اساسی است: نخست آنکه مکان مذکور کاربری نظامی نداشته باشد و دوم آنکه در مجاورت اهداف نظامی واقع نشده باشد.

پروتکل دوم (۱۹۹۹): این پروتکل را یونسکو برای روزآمدسازی و تکمیل کنوانسیون قبلی تصویب کرد. نوآوری اصلی این پروتکل، معرفی مفهوم «حفاظت عالی» (Enhanced Protection) است. تحت این رژیم حقوقی، کشورها می‌توانند آثار واجد شرایط خود را به یک کمیته بین‌الدولی معرفی کنند. ثبت اثر در این فهرست منوط به «میراث بشری بودن» و «ارائه برنامه‌های حفاظتی مدون» از سوی کشور متقاضی است.

آثار تاریخی، بر خلاف بسیاری از دارایی‌ها، غیرقابل جایگزین هستند. تخریب یک بنای چندصد ساله یا غارت یک موزه، بخشی از شناسنامه یک ملت و حافظه جهانی را برای همیشه پاک می‌کند. سپر آبی به نیروهای نظامی و طرفین درگیر هشدار می‌دهد که طبق قوانین بین‌المللی، حمله به این مکان‌ها «جنایت جنگی» محسوب می‌شود.

مهم‌ترین کارکردهای این نشان عبارتند از:

• شناسه‌گذاری فیزیکی: نصب پلاک‌های حاوی نشان سپر آبی روی بناهای واجد ارزش جهت هشدار به طرفین درگیر در جنگ.
• الزام حقوقی: طبق قوانین بین‌الملل، حمله به اماکنی که دارای این نشان هستند، «جنابت جنگی» تلقی شده و قابلیت پیگرد در دادگاه‌های بین‌المللی را دارد.
• آموزش و پیشگیری: تدوین پروتکل‌های تخلیه آثار موزه‌ای و آموزش نیروهای نظامی برای اجتناب از استقرار در مجاورت محوطه‌های تاریخی.

در نهایت، سپر آبی یادآور این نکته است که حتی در تاریک‌ترین لحظات بشریت، یعنی زمان جنگ، فرهنگ و تاریخ باید خط قرمز همه ما باقی بماند تا برای نسل‌های آینده حفظ شود زیرا مکان‌های تاریخی ثروت مشترک تمام انسان‌ها هستند.