جاهای دیدنی ایران باستان در سوریه

ایران باستان سرآغاز بسیاری از تمدن‌های بزرگ و پرافتخار همچون هخامنشیان و ساسانیان بوده است. بناهای ارزشمند دوره‌های طلایی تاریخ ایران را می‌توان در نقاط مختلف کشور و حتی در خارج از مرزهای ایران مشاهده کرد. برای شناخت و تماشای شکوه و عظمت فرهنگ و تمدن ایران باستان باید از مرزهای جغرافیایی گذشت و ایران فرهنگی را در کشورهای همسایه و اطراف جست‌وجو کرد. سوریه یکی از کشورهایی محسوب می‌شود که از گذشته و در ادوار مختلف دارای ارتباط فرهنگی، سیاسی، تجاری و... با ایران بوده است و در جاهای دیدنی نظیر پالمیرا، مسجد جامع حلب، قلعه حلب، قلعه صلاح الدین ایوبی و آرامگاه سهروردی می‌توان تاثیر ایران باستان بر سوریه را مشاهده کرد. با ما همراه باشید تا ردپای ایران باستان را در این کشور دنبال کنیم.

«شام» نام قدیم و «جمهوری سوریه» نام امروزی کشوری محسوب می‌شود که از دیرباز و در طول تاریخ صحنه‌ تاخت و تاز و کشمش بین قدرت‌های زمان خود بوده است. در دوران باستان آشوری‌ها، هیتی‌ها، آموریان، اکدی‌ها، بابلی‌ها، ایرانی‌ها و سلوکیان این منطقه را به تصرف خود در آورده‌اند. جنگ‌های صورت گرفته، بسیاری از شواهد و مدارک تمدنی این کشور را تخریب و نابود کرده است و گویی درگیری و نبود آرامش برای همیشه در سرنوشت این کشور ثبت شده است.

منبع عکس: ویکی‌پدیا؛ عکاس: نامشخص

کشور سوریه‌ از مناطق کلیدی جهان است که در زندگی انسان و آغاز عصر اهلی سازی حیوانات، گیاهان و در نهایت انقلاب نوسنگی در تاریخ بشر، اهمیت بالایی داشته است. در این کشور محوطه‌های بسیار مهمی از دوران پارینه‌سنگی و نوسنگی مانند غار ددریه و محوطه‌ ابوهریره وجود دارد. این منطقه در کنار سرزمین‌های جنوب غرب آسیا مثل عراق (بین النهرین) و ایران نقش بسزایی در شکل‌گیری فرهنگ و تمدن داشته است.

منبع عکس: ویکی‌‌پدیا؛ عکاس: نامشخص

ابلا یا تل مردیخ، باقی‌مانده‌ یکی از تمدن‌ها و امپراتوری‌های سوریه در هزاره‌ سوم پیش از میلاد است که با تمدن مصر ارتباط داشته است. سارگن، امپراتور اکدی در بین النهرین، ابلا را تصرف و به حکومت آن پایان بخشید. ماری نیز از دیگر تمدن‌های این کشور در هزاره‌های گذشته است. در زمان هخامنشیان بعد از ضعیف شدن این امپراتوری، اسکندر سوریه را تصرف کرد و جانشینان وی، شهر انطاکیه را که امروزه در خاک کشور ترکیه قرار دارد بنا کردند. با ظهور اسلام، پای مسلمانان به این سرزمین باز شد و شاهد حضور حکومت‌های اسلامی بوده‌ایم.

پیش از آن که پای اسکندر مقدونی به سوریه برسد و شهر انطاکیه را بنا کند، هخامنشیان در سال ۵۳۹ پیش از میلاد، این منطقه را جزو قلمروی امپراتوری خود در آوردند. کوروش کبیر در سوریه عملیات نظامی انجام داد و هرودت، تاریخ‌نویس بزرگ یونانی بیان می‌کند که بخش‌هایی از سوریه از ساتراپ‌نشین‌ها یا شهربان‌نشین‌های هخامنشیان است. در زمان اشکانیان و ساسانیان پالمیرا و دورا اروپوس، دو شهر مرزی بین کشمکش‌های قدرت‌های نظامی این دوران یعنی اشکانی‌ها، ساسانی‌ها و رومی‌ها بودند. شهر پالمیرا یا تدمر نقش تجاری مهمی داشت و به‌عنوان شهری کاروان‌رو بود. در دوره ساسانیان شهر حلب که از گذشته نیز این نام را داشت و از قدیمی‌ترین و بزرگ‌ترین شهرهای کشور سوریه بود، مورد تاخت و تاز قرار گرفت. خسرو اول در سال ۵۴۰ میلادی به حلب حمله و ساختمان‌های آن را ویران کرد. بعدها رومی‌ها این شهر را بازسازی کردند.

منبع عکس: یونسکو؛ عکاس: نامشخص

در دوران اسلامی، بعد از آنکه حکومت سلجوقیان از هم پاشید، کشور به دولت‌های کوچکی به فرمانروایی بعضی از افراد خانواده پادشاهی سلجوقی تقسیم شد و هر یک به نمایندگی از سلجوقیان به نام اتابکان در قسمت‌های مختلف کشور به حکومت رسیدند. در این میان، سوریه نصیب اتابکانی از خانواده‌ بنی زنگی شد که در حلب، حمص، حماه و بعبلک قدرت را به دست گرفتند. بعد از زنگیان، فردی کرد به نام «صلاح الدین ایوبی» که در دربار نورالدین زنگی حاکم دمشق پرورش یافته بود، به فرمانروایی رسید. حکومتی که صلاح الدین در سوریه، مصر و عراق ایجاد کرد، به نام «ایوبیان» معروف شد. در هنر اتابکان و ایوبیان ردپای هنر سلجوقیان قابل‌مشاهده است. چنانچه اتابکان در مراکز فرمانروایی‌شان در سوریه و عراق سبک هنری ایجاد کردند که تلفیقی از سبک‌های سلجوقی و نوآوری‌های جدید و محلی بود.

در کشور سوریه برای دیدن مکان‌هایی که متعلق به ایران باستان باشد یا رد و اثری از فرهنگ و تمدن ایران‌زمین در آن قابل‌مشاهده باشد، می‌توانید به شهرهای باستانی این کشور مانند پالمیرا، دورا اروپوس و آثار تاریخی باقی‌مانده در دوران اسلامی از حکومت‌های سلجوقی و جانشینانشان یعنی زنگیان و ایوبیان سر بزنید. در ادامه مهم‌ترین آثار به جا مانده از ایران باستان در کشور سوریه را معرفی خواهیم کرد.

یکی از آثار باقی‌مانده دوران ایران باستان در خارج از کشور‌، شهر پالمیرا یا تدمر است. این شهر که در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است، در کشور سوریه و شمال شرق دمشق قرار دارد. نام پالمیرا به‌معنای نخلستان است و از شهر تدمر در کتاب‌های مقدس عهد قدیم و جدید یاد شده است. این شهر باستانی چند هزار ساله یکی از شهرهای مرزی بین دولت اشکانیان و رومیان و از ثروتمندترین و مرفه‌ترین شهرهای زمان خود بود و نقش مهمی در تجارت آن روزگار داشت. مردمان این شهر را اغلب سامی‌ها و یونانیان تشکیل می‌دادند.

منبع عکس: یونسکو؛ عکاس: نامشخص

معبد بعل یا بل، دیوار ژامبلیک، بنای دیوکلشین، چشمه بزرگ گوگردی یا چشمه افکا، مقبره الهه بعل، مقبره آتناتان، گور سه برادران، مقبره ژان بلیک، شهر مردگان، کلیساها، قلعه ابن مان، مقبره دیونوسوس، دیوارهای خندق ابوالفرار، تئاتر، مجلس سنا، طاق‌های یادبود، معبد بزرگ تدفین و... از بناهای این شهر باستانی هستند.

منبع عکس: یونسکو؛ عکاس: نامشخص

گور معبدهای پالمیرا از آرامگاه‌های دوران باستان هستند. در تدمر، پالمیریان اجساد خود را در این نوع آرامگاه‌ها قرار می‌دادند. گور معبدها، هم گورستان و هم مکانی برای نیایش و امانت گذاشتن اجساد بودند. مردگان را در تابوت‌های چوبی و در داخل مکانی کشومانند قرار می‌دادند و این نشان می‌دهد که جایگاه این تابوت‌ها ثابت نبوده است و شاید آن‌ها را خارج می‌کردند و به مکانی دیگر می‌بردند.

منبع عکس‌ها: یونسکو؛ عکاسان: نامشخص

شهر پالمیرا نگین دنیای باستان سوریه و میراث ارزشمند این کشور در فهرست میراث جهانی یونسکو است. جنگ‌های داخلی در سوریه و حضور تروریست‌های داعش، تا سال‌ها سکوت و آرامش این شهر تاریخی را برهم زده بود و خسارت‌های جبران‌ناپذیری بر چهره‌ پالمیرای باستانی وارد کرد. تروریست‌ها با کار گذشتن بمب، دست به تخریب و منفجر کردن قسمت‌های مختلف تدمر از جمله معابد، طاق پیروزی، آرامگاه پالمیر و قلعه شهر زدند.

منبع عکس‌ها: یونسکو؛ عکاسان: نامشخص

دورا اروپوس که روزگاری در غرب امپراتوری اشکانی در ساحل رود فرات در دره‌ ابوکمال بین دو شهر آنتیوج و سلوکیه قرار داشت، امروزه جزو کشور سوریه به شمار می‌رود و در روستای صالحیه، در مرز بین این کشور و عراق قرار دارد. دورا به معنی دژها و یک واژه‌ سامی است. دورانیکاتوریس نام دیگر این شهر باستانی است که دژ نیکاتور معنا می‌شود. این شهر را سلوکوس از فرماندهان اسکندر مقدونی در سال ۳۰۳ پیش از میلاد بنا کرد و در زمان پادشاهی سلوکیان و اشکانیان از شهرهای مهم تجاری محسوب می‌شد. دورا اروپوس ابتدا یک قلعه‌ نظامی بود و سپس، وقتی اشکانیان این شهر را در سال ۱۱۳ پیش از میلاد به تصرف خود در آوردند، آن را به یک شهر تجاری تبدیل کردند.

منبع عکس: ویکی‌پدیا؛ عکاس: نامشخص

دورا اروپوس با طرح شطرنجی شبکه‌بندی شده، از ۱۱ خیابان طولی و ۱۱ خیابان عرضی تشکیل شده بود. تعداد ۱۰۰ ساختمان مختلف در آن وجود داشت. بازار، میدان اصلی و ارگ در مرکز شهر بود. حمام‌های عمومی، آمفی‌تئاتر، نیایشگاه‌های متعدد مانند آرتمیس، آرتاگاتیس، آفیه، زئوس، معبد مهر و کنیسه از جمله بناهای این شهر تاریخی هستند. از یافته‌های مهم دورا اروپوس می‌توان به نقاشی‌های زیادی اشاره کرد که از آن دوران به یادگار مانده‌اند؛ همچنین اسناد و نوشته‌هایی به زبان‌های یونانی، مقدونی و پارتی به دست آمده است.

منبع عکس‌ها: ویکی‌پدیا؛ عکاسان: نامشخص

از آثار هنری شهر دورا اروپوس می‌توان به صحنه‌های نقاشی‌ اشاره کرد که اغلب در بناهای تاریخی مثل معابد و پرستشگاه‌های این شهر مشاهده می‌شود. موضوعات نقاشی‌ها در مورد مراسم مذهبی، مراسم تشریفاتی در مقابل پادشاه و تصاویر حیوانات است. نقاشی معبد خدایان پالمیری از معروف‌ترین آن‌ها به شمار می‌رود. در یکی از نقاشی‌های این معبد چهار کاهن در حال سوزاندن بخور هستند که در مقابل یک بخورسوز ایستاده‌اند یا صحنه‌هایی از اجرای مراسمی برای بعل، خدای شهر انجام می‌شود. در معبد مهر نیز تصویری از میترای سواره در حال شکار حیوانات و میترای نشسته بر تخت دیده می‌شود. نقاشی گورخر و صحنه‌ جنگ سواران، نقاشی‌های کنیسه شهر و نقاشی سیاه قلم از صحنه‌ پرستش در معبد آناتکونا از دیگر تصاویر به‌دست‌آمده از دورا هستند.

مسجد جامع حلب مهم‌ترین مکان مذهبی این شهر به شمار می‌رود که در طی دوره‌های مختلف احداث و بارها تخریب و بازسازی شده است. ساخت این مسجد در قرن هشت هجری قمری از زمان آل زنگی آغاز شد و تا دوره‌ ایوبیان ادامه داشت.

منبع عکس: یونسکو؛ عکاس: نامشخص

حسن بن مفرح السرمانی، معمار مسجد جامع حلب و مناره‌ آن بود. در ساخت این مسجد سبک معماری سلجوقیان در کنار معماری محلی به کار رفته است. مناره‌ مسجد حلب در زمان حکومت شاهزاده‌ سلجوقی توتوش و به دستور قاضی ابوالحسن بن خشاب ساخته شد. این مناره با ساختار ۶ طبقه، دارای کتیبه‌هایی به خط کوفی و نسخ است. داعش به این مسجد و بسیاری از بخش‌های آن، از جمله مناره، آسیب وارد کرد.

منبع عکس: یونسکو؛ عکاس: نامشخص

در سوریه مدارس متعددی از دوران اسلامی زنگیان و ایوبیان وجود دارد که برجسته‌ترین بناهای آن دوره بودند. ریشه آن‌ها به مدارس ایرانی دوران سلجوقی برمی‌گشت و تاثیرگرفته از سبک معماری این دوره در مدرسه‌سازی بود. این مدارس که برای یک یا دو مذهب فقهی سنی یا چند مذهب بود، دارالحدیث برای تفسیر احادیث داشت و قبر موسس یا یکی از اعضای خانواده وی در بعضی از آن‌ها قرار می‌گرفت. در منابع تاریخی اشاره شده است که در قرن‌های ۶ و هفت هجری قمری در حلب ۴۷ و در دمشق ۸۲ مدرسه ایجاد شده بود. شاید هدف از ساخت این مدارس فقط تعلیم و تربیت نبود و اهداف سیاسی و مذهبی نیز در به وجود آمدن آن‌ها موثر بوده است.

منبع عکس: sister-hood.com؛ عکاس: نامشخص

حکمرانانی چون «نورالدین زنگی» و «صلاح الدین ایوبی» نیز در تاسیس مدارس این اهداف را دنبال می‌کردند. در مدارس سوری، عناصری ایرانی مانند گنبدهای مرکزی، شبستان‌ها و ایوان‌ها مشاهده می‌شود. از مدارس سوریه می‌توان به مدرسه‌ بورسه سوریه اشاره کرد که بانی آن امیری از خاندان اتابکان سلجوقی بود. مدرسه‌ بصری قدیمی‌ترین مدرسه سوریه، عادلیه دمشق و الفردوس حلب که مشهورترین مدرسه حقوقی بود، از جمله این بناها است.

مدرسه نور الدین: یکی از جاهایی که می‌شود معماری مدارس دوره سلجوقی را مشاهده کرد، مدارسی است که آل زنگی در سوریه ایجاد کردند. نورالدین حاکم زنگی مانند سبک معماری سلجوقی، مدارس چهار ایوانی را بنا کرد. المقدمیه، الشعیبیه، الحلاویه و نوریه از مدارسی هستند که در حلب از این دوره باقی مانده‌اند. معروف‌ترین آن‌ها نوریه است که نورالدین آن را در سال ۱۱۷۲ میلادی ساخت.

مدرسه صلاح الدین: صلاح الدین ایوبی نیز مانند زنگیان به ساختن مدارس سبک سلجوقی در سوریه پرداخت. نقشه مدارسی که وی بنا کرد مستطیل‌شکل و دارای ایوان بود. این مدرسه که در سال ۵۸۷ هجری قمری ساخته شد، در کنار قلعه حلب قرار دارد.

بیشتر بناهای غیر مذهبی زنگیان و ایوبیان در سوریه از بین رفته‌اند. در تاریخ اشاره شده است که ۳۰۰ حمام عمومی در حلب و دمشق وجود داشت که تعداد اندکی از آن‌هاوجود دارد. از کاخ‌های بزرگ زنگیان نیز امروزه چیزی باقی نمانده است؛ اما بسیاری از عناصر سلجوقی در معماری آن‌ها به‌ کار رفته بود. در کنار تعدادی از بازارها از جمله بازار حلب، کاروانسراهایی از سلاطین سلجوقی و ایوبی موجود بود.

قلعه یا ارگ حلب یکی از قدیمی‌ترین و مهم‌ترین بخش‌های این شهر جهانی است. مکانی که این قلعه در آن قرار دارد، از قبل اسلام محل نیایش و عبادت بود. زمانی که صلیبیون به حلب حمله کردند، رضوان ابن تاج الدوله توتوش، شاهزاده‌ سلجوقی حکومت می‌کرد و به‌خاطر مقابله با صلیبیون شهر را به یک پایگاه نظامی تبدیل کرد و در این زمان بود که قاضی ابوالحسن بن خشاب دستور داد که چهار کلیسای شهر به مسجد تبدیل شوند.

نورالدین زنگی دیوارهای شهر و ارگ را مرمت کرد. در زمان ایوبیان، ملک الظهیر قاضی به‌منظور تقویت استحکامات نظامی سوریه این ارگ را مورد بازسازی قرار داد و اطراف آن خندق، برج‌های دفاعی و ورودی جدید و ساختمان‌های دیگر ساخت. این قلعه در سال ۲۰۱۷ میلادی و بعد از آزادسازی حلب در جنگ داخلی سوریه بازسازی و بازگشایی شد.

منبع عکس‌ها: یونسکو؛ عکاسان: نامشخص

قلعه صلاح الدین یکی از قلعه‌های تاریخی و دیدنی سوریه است که فرمانروای ایوبی، صلاح الدین، آن را ساخته است. این بنا در ۳۴ کیلومتری شرق بندر لاذقیه قرار دارد. این قلعه از پایگاه‌های نظامی مسلمانان در جنگ‌های صلیبی بود که در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است.

منبع عکس: ویکی‌پدیا؛ عکاس: نامشخص

نورالدین از فرمانرواهای ترک زنگی بود که در فاصله سال‌های ۱۱۴۶ تا ۱۱۷۴ میلادی حکومت می‌کرد. مقبره‌ وی که دارای طاقی از مقرنس است، در دمشق قرار دارد.

منبع عکس: ویکی‌پدیا؛ عکاس: نامشخص

صلاح الدین ایوبی، سردار مسلمان در جنگ‌های صلیبی و اولین سلطان ایوبیان است. مقبره وی در مسجد اموی دمشق قرار دارد.

منبع عکس: ویکی‌پدیا؛ عکاس: نامشخص

مسجد حلب سوریه آرامگاه یکی از مشاهیر ایرانی و فیلسوف معروف جهان، شهاب الدین یحیی بن حبش بن امیرک ابوالفتوح سهروردی به شمار می‌رود که ملقب به «شیخ اشراق»، «شیخ مقتول»، «شیخ شهید» و «شهاب الدین» است. سهروردی در سال ۵۴۹ هجری قمری در روستایی به نام سهرورد خدابنده از توابع زنجان به دنیا آمد. علاقه‌ سهروردی به تصوف، زمینه‌ساز سفرهای وی شد و در سفرش به شام با ملک ظاهر پسر صلاح الدین ایوبی آشنا شد و به درخواست او در سوریه ماند و همین ملک ظاهر بود که با زندانی کردن شیخ به بهانه‌ کافر شدنش موجب مرگ او در زندان شد.

گنجینه‌های باارزش موزه ملی دمشق، در طول سال‌ها جنگ در سوریه ویران شد و بسیاری از اشیای تاریخی این کشور به دست داعش از بین رفت. این موزه در منطقه برامکه در مرکز شهر دمشق قرار دارد.

منبع عکس‌ها: یونسکو؛ عکاسان: نامشخص