بیوگرافی عطار نیشابوری؛ مسافر هفت شهر عشق
فریدالدین ابوحامد محمد عطار نیشابوری، معروف به شیخ عطار نیشابوری، از شاعران و عارفان مشهور ایرانی قرن ششم و هفتم هجری قمری است. این شاعر بزرگ در روستایی به نام کدکن در حوالی نیشابور متولد شد و یکی از بزرگترین مردان نامآور تاریخ ادبیات ایران بوده است. کلام ساده و بیآلایش در اشعار عطار به زیبایی در دل نقش میبندد و آثار او نقش تعیینکنندهای در شکلگیری ادبیات عرفانی ایران داشتهاند. در ادامه به معرفی شخصیت، زندگی نامه عطار نیشابوری، آرامگاه عطار نیشابور و همچنین آثار او خواهیم پرداخت؛ پس همراه ما باشید.
عطار نیشابوری کیست؟
عطار یکی از عارفان و شاعران نامدار ادبیات فارسی است که شهرت جهانی دارد و گنجینهای پر افتخار برای ملت ایران محسوب میشود. محمد عوفی در کتاب لبالالباب نام این شاعر بزرگ را «محمد»، لقبش را «فریدالدین» و کنیهاش را «ابو حامد» معرفی کرده است. عطار نیشابوری را میتوان یکی از بزرگان درجه اول عرفان به حساب آورد که همیشه سادگی در کلام را سرلوحه تمامی آثارش قرار داد و همین مسئله موجب شده که محبوبیت خاصی در میان مردم همه دورانها پیدا کند.
زادگاه عطار کجاست؟
فریدالدین عطار نیشابوری در سال ۵۴۰ هجری قمری در روستای کدکن نیشابور چشم به جهان گشود؛ البته برخی تولد وی را سال ۵۳۷ هجری قمری نقل کردهاند.
آرامگاه عطار کجاست؟
- آدرس آرامگاه عطار نیشابوری: استان خراسان رضوی، نیشابور، بلوار جمهوری، بلوار خیام، خیابان عرفان (مشاهده روی نقشه)
- زمان بازدید: ۹ تا ۱۹
- هزینه بازدید (سال ۱۴۰۴): ۲۰,۰۰۰ تومان
آرامگاه شیخ عطار نیشابوری که یکی از جاهای دیدنی نیشابور به شمار میرود و هرساله مسافران و گردشگران زیادی از آن بازدید میکنند، در ۶ کیلومتری جنوب نیشابور و در نزدیکی آرامگاه عمر خیام قرار دارد. بنای این آرامگاه مربوط به دوره تیموری است و توسط فردی به نام «امیرعلی شیرنوایی» ساخته شده است. این آرامگاه در دوره پهلوی دوم بهطور کامل مرمت شد و در دهه ۱۳۷۰ شمسی نیز ترمیم مختصری روی آن انجام گرفت.
بنای کنونی آرامگاه عطار نیشابوری دارای هشت ضلع و چهار ورودی با گنبدی کاملا کاشیکاری شده است. مقبره این شاعر بزرگ در داخل باغی به مساحت ۱۱۹ متر مربع قرار گرفته و به زیبایی با کاشیهایی به رنگ سبز، زرد و آبی مزین شده است. آرامگاه شیخ فریدالدین عطار در ۱۸ آذر ۱۳۵۴ شمسی به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید.
پیکر نقاش معروف، کمال الملک، در نزدیکی آرامگاه عطار به خاک سپرده شده است؛ همچنین سه شخصیت مشهور دیگر به نامهای پرویز مشکاتیان (آهنگساز و موسیقیدان)، فریدون گرایلی (استاد تاریخ) و پهلوان شورورزی (از بزرگان ورزش نیشابور) هم در جوار آرامگاه شیخ عطار نیشابوری آرمیدهاند.
در تقویم ملی ایران، ۲۵ فروردین ماه روز بزرگداشت عطار نیشابوری نامگذاری شده است؛ به همین منظور هرساله همایش بزرگداشت این شاعر بزرگ در نیشابور و سایر نقاط برگزار میشود.
زندگینامه عطار نیشابوری
عطار نیشابوری یکی از بهترین و مشهورترین عارفان و شاعران فارسیزبان قرن ششم و هفتم هجری قمری است. از جزئیات کودکی و زندگی این شاعر اطلاعات دقیقی در دست نیست؛ جز اینکه پدر وی یک عطار (دارو فروش) ماهر بود و بعد از وفات او، عطار کار پدر را ادامه میدهد و به شغل عطاری مشغول میشود.
نام پدر عطار بنا بر روایت قدیمیترین کاتب دیوان اشعارش، «محمود» بوده است؛ اما به روایتی دیگر از تذکره نویسان قدیم، نام او «ابراهیم بن اسحاق» بود؛ البته نام «یوسف» نیز برای پدر عطار ذکر شده است. در روستای کدکن که محل تولد شیخ عطار نیشابوری است، زیارتگاهی به نام «پیر زِرَوَند» وجود دارد که برای اهالی آن منطقه بسیار قابل احترام است و گفته میشود که این مزار مربوط به پدر عطار است.
عطار در روستای کدکن به دنیا آمد که یکی از بخشهای شهرستان تربت حیدریه امروزی محسوب میشود. او از همان دوران کودکی به مدارس علمیه شهر رفت و به تحصیل مقدمات علوم زمان خود مشغول شد. عطار کودکی بسیار سخت و دردناکی را تجربه کرد و ۶ یا هفت ساله بود که درگیر ماجرای طغیان غزها شد. این فاجعه آنقدر عظیم و دردناک بود که در ذهن عطار برای همیشه نقش بست و او را به شدت تحتتاثیر قرار داد. وی چند سال پس از فروکش فتنه غز، در مکتب مشغول آموختن شد.
عطار علاوه بر داروسازی، به کار طبابت هم میپرداخت
شیخ عطار نیشابوری، داروسازی و داروشناسی را از پدرش آموخت و در کنار آن به کار طبابت هم پرداخت، به همین دلیل به او عطار گفته میشود؛ زیرا عطار به کسی میگویند که داروفروشی و طبابت را همزمان با هم انجام دهد؛ اما پس از مدتی بهدلیل وجود یک رویداد مهم در زندگیاش به عرفان روی آورد و مسیر زندگی وی برای همیشه تغییر کرد.
در روایات آمده است که یک روز فریدالدین در دکان خود مشغول کار بود که درویشی وارد مغازهاش میشود و از او میپرسد که آیا چیزی برای رضای خدا به من میدهی؟ درویش این جمله را چند بار تکرار میکند؛ اما عطار به او اهمیت نمیدهد و چون درویش بیتفاوتی او را میبیند، از عطار میپرسد که تو چطور میخواهی از دنیا بروی؟
عطار در پاسخ به درویش میگوید: همان طور که تو از دنیا میروی!
درویش میگوید: آیا تو میتوانی مانند من بمیری؟
عطار در جواب میگوید: بله.
درویش زمانی که با پاسخ مثبت عطار روبهرو میشود، بلافاصله دراز میکشد و کاسه چوبی که در دست داشت، زیر سر خود میگذارد و میمیرد. عطار پس از این رویداد، بسیار متحول میشود و مسیر زندگی خود را بهطور کل تغییر داد و به عرفان روی آورد.
شیخ نیشابوری پس از این ماجرا، برای کسب علم و دانش، به هند، عراق، شام، مصر و مکه سفر کرد و حج خود را هم به جا آورد. سپس به شهر خود یعنی نیشابور بازگشت و در آنجا ماندگار شد. فریدالدین عطار نیشابوری، مرید «شیخ مجدالدین بغدادی» بوده است.
عطار نیشابوری سرانجام در سال ۶۱۸ هجری قمری در نزدیکی دروازه شهر نیشابور به دست سربازان مغول کشته شد. درباره داستان مرگ او اینگونه روایت شده است که به هنگام حمله مغول به خراسان، مورد ضربت یکی از سربازان مغول قرار گرفت و پیش از مرگ، با خون خود این رباعی را روی دیوار نوشت:
در کوی تو رسم سرفرازی این است | مستان تو را کمینه بازی این است
با این همه رتبه هیچ نتوانم گفت | شاید که تو را بنده نوازی این است
یک نکته جالب درباره عطار نیشابوری که محمدرضا شفیعی کدکنی در مقدمه منطق الطیر هم به آن اشاره کرده است، زندگی پر از ابهام او به شمار میرود؛ زیرا اطلاعات بسیار کمی از وی و زندگیاش در دست است؛ تا جایی که به گفته این ادیب بزرگ، درباره سنایی که یک قرن پیش از عطار زندگی میکرد، اطلاعات بیشتری در دسترس است.
آثار عطار
عطار نیشابوری یکی از پرکارترین و فعالترین شاعران ایرانی به شمار میرود و بنا به روایات بیش از ۱۸۰ اثر گوناگون از خود بهجای گذاشته که حدود ۴۰ عدد از آنها به شعر و نثر است. این شاعر بزرگ دارای تالیفات و تصنیفهای بسیاری بوده که بیشتر آنها منظوم هستند. پس از کشته شدن عطار نیشابور به دست مغولها، تمام آثار او سوزانده شد و آثاری که امروزه از وی در دست داریم، آثاری است که قبل از حمله مغول به سایر شهرها منتقل شده بودند.
روایت است که عطار به تعداد سورههای قرآن، ۱۱۴ تصنیف از کتاب، رساله، نظم و نثر نوشته است. از ویژگیهای اشعار این شیخ بزرگ میتوان به شیوایی، سادگی و روان بودن آنها اشاره کرد که به زیبایی در آثار او مشهود است. در ادامه به معرفی معروفترین آثار این شاعر نامدار میپردازیم:
مصیبت نامه عطار
یکی از آثار مشهور و معروف عطار را میتوان مصیبت نامه برشمرد که از آثار منظوم این شاعر بوده و شامل ۷,۵۳۹ بیت و ۳۴۷ حکایت است. مصیبت نامه در قالب مثنوی سروده شده و عمق عرفانی بسیار بالایی دارد که با هیچ یک از آثار او قابل مقایسه نیست. در اشعار این شیخ، سوز و درد خالصانهای وجود دارد که آن را در کمتر شاعری میتوان یافت. عطار این اثر خود را در دوران پختگی خود سروده است؛ به همین خاطر آن را نسبت به سایر آثارش خاصتر کرده است.
برخی بر این عقیدهاند که انتخاب نام «مصیبت نامه» برای این اثر عطار به دغدغه فکری او درباره این مسئله اشاره دارد که بین دو راهی شریعت و طریقت، چگونه میتواند به دنبال حقیقت باشد؛ اما بنا به گفته عطار، دلیل این نامگذاری رنج و سختی در استخراج معانی، ترتیب مضامین، آراستگی و ترکیب الفاظ است.
منطق الطیر عطار
یکی دیگر از آثار معروف عطار را میتوان منطق الطیر معرفی کرد که با نام «مقامات الطیور» هم شناخته میشود. منطق الطیر منظومهای مثنوی به زبان فارسی و مشتمل بر ۴,۴۵۸ بیت است. واژه منطق الطیر در زبان عربی بهمعنای «زبان مرغان» است و محتوای این اثر توصیفی از سفر مرغان به سوی سیمرغ و ماجراها و مشکلاتی است که در این راه برای آنها روی میدهد. منطق الطیر عطار یکی از آثار جاویدان ادب فارسی به شمار میرود و کتاب آن علاوه بر ایران، در هندوستان و کشورهای اروپایی هم به چاپ رسیده است.
منطق الطیر یک منظومه مثنوی به زبان فارسی و دارای ۴,۴۵۸ بیت است
شرح داستان منطقالطیر بدین شکل است که گروهی از مرغان برای جستوجوی پادشاه خود سیمرغ، سفری را آغاز میکنند. در هر مرحله، گروهی از مرغان از راه بازمیمانند و به بهانههای مختلفی به مسیر ادامه نمیدهند؛ تا اینکه پس از عبور از هفت مرحله که عطار آن را هفت وادی یا هفت شهر عشق مینامد، از میان گروه انبوهی از پرندگان تنها ۳۰ مرغ باقی میمانند و با نگریستن در آینه حق درمییابند که سیمرغ در وجود خود آنها است. در نهایت با این خودشناسی مرغان جذب هیبت خداوند شده و حقیقت را در وجود خود پیدا میکنند. این هفت وادی بنا بر گفته عطار بهترتیب طلب، عشق، معرفت، استغنا، توحید، حیرت و فقر است که سرانجام به فنا میرسد. این اثر از عطار به زبان فرانسوی، کردی و ازبکی نیز ترجمه شده است.
اسرار نامه
اسرارنامه احتمالا جزو نخستین آثار عطار بوده است. این اثر شامل ۳,۳۰۵ بیت و ۲۲ مقاله است. در سه مقاله اول، شیخ عطار به ترتیب درباره توحید، نعمت رسول اکرم و فضایل خلفای راشدین سخن گفته است و از مقاله چهارم موضوعات مرتبط با تصوف مطرح شده است.
عطار نیشابوری، در اسرارنامه فلسفه مشایی و عقل استدلالی را مورد نکوهش قرار داده است. او معتقد است جهانی که انسان با کمک حواس خود درک می کند موهوم است؛ چراکه انسان فقط ظاهر اشیا را میبیند و از درک حقیقت و باطن آنها عاجز است.
تذکره الاولیا
تذکره الاولیا کتابی از عطار نیشابوری به زبان فارسی است که در شرح حال ۹۷ نفر از مشایخ صوفیه نوشته شده و هدف از آن الگوبرداری از سیره عملی و گفتاری آنها است. این کتاب شامل مقدمه و ۷۲ باب میشود که هر یک به زندگی و سخنان یکی از عارفان و مشایخ میپردازد. تذکره الاولیا بهمعنای یاد دوستان خدا است.
زندگی و اندیشههای عطار نیشابوری برای بسیاری از ما الهامبخش بوده است. با مطالعه آثار این شخصیت، مسیر سلوک فکری و ادبی او و تاثیر ماندگارش بر عرفان و ادبیات فارسی را درک خواهید کرد و یکی دیگر از مفاخر فرهنگ ایران را به خوبی خواهید شناخت. در صورتی که اطلاعات بیشتری از عطار نیشابوری در دست دارید، لطفا آنها را با ما و کاربران کجارو به اشتراک بگذارید.
سوالات متداول
عطار نیشابوری شاعر چه قرنی است؟
عطار نیشابوری، معروف به شیخ عطار نیشابوری، از شاعران و عارفان مشهور ایرانی قرن ششم و هفتم هجری قمری است.
شغل عطار نیشابوری چه بود؟
عطار بعد از وفات پدرش، شغل او را ادامه میدهد و درحالیکه داروسازی و داروشناسی را از پدر آموخت، در کنار آن طبابت هم پرداخت؛ تا اینکه به عرفان روی آورد و متحول شد.
عطار نیشابوری چگونه کشته شد؟
عطار نیشابوری در سال ۶۱۸ هجری قمری در نزدیکی دروازه شهر نیشابور به دست سربازان مغول کشته شد.