زندگینامه نظامی گنجوی | بیوگرافی + آثار و اشعار نظامی
«جمالالدین ابومحمد الیاس بن یوسف بن زکی بن موید» یا نظامی گنجوی از برجستهترین چهرههای ادب فارسی است که آثار او قرنهاست در گسترهای فراتر از مرزهای جغرافیایی و فرهنگی ایران خوانده و ستوده میشوند. زندگی این شاعر، در کنار نبوغ ادبی و جهانبینی عمیقش، سرشار از نکات کمتر گفتهشدهای است که شناخت آنها به درک بهتر شخصیت و آثارش منجر میشود. بررسی زندگینامه نظامی گنجوی، دریچهای تازه به آن دوران، اندیشهها و سرچشمههای الهام این شاعر میگشاید. در این مقاله با نگاهی دقیق و مستند، سعی داریم تا شمارا به مطالعه زندگی یکی از ماندگارترین شاعران تاریخ ادبیات فارسی دعوت کنیم.
نظامی گنجوی کیست؟
حکیم نظامی، شاعر بزرگ ایرانی، در قرن ششم هجری قمری زندگی میکرد و در همان دوران موفق شد سبکی را از خود در شعر و داستانسرایی بهجای بگذارد که در آثار شاعران پس از او در سدههای مختلف هم کاملا نمایان است. روز ۲۱ اسفند در تقویم رسمی ایران روز بزرگداشت حکیم نظامی است.
نظامی گنجه ای را نمیتوان فقط یک شاعر یا داستانسرا معرفی کرد؛ چراکه فعالیت و دانش او در علوم ادبی، نجوم، فلسفه، علوم انسانی، فقه، کلام و ادبیات عرب نیز زبانزد خاص و عام است. اثر تمام این علوم و تسلط نظامی را میتوان در شعرهای فوقالعادهای که سروده است، به وضوح احساس کرد.
آرامگاه نظامی کجاست؟
- آدرس آرامگاه نظامی گنجوی: کشور جمهوری آذربایجان، شهر گنجه، ابتدای جاده گنجه-یولاخ (مشاهده روی نقشه)
نظامی در فاصله میان سالهای ۶۰۷ تا ۶۱۲ هجری قمری و در سن هفتاد سالگی، چشم از جهان فرو بست. آرامگاه او در کشور جمهوری آذربایجان و نزدیک شهر گنجه قرار دارد. البته این آرامگاه بهدلیل تحولات زیادی که در طول تاریخ و در شهر گنجه رخ داد، تغییرات زیادی پیدا کرد و در نهایت، آرامگاه بازسازی شده را بهشکل کنونی و مطابق با تصویر زیر در شهر گنجه شاهد هستیم.
آرامگاه شاعر نظامی تاریخچه جذابی دارد و دانستن آن خالی از لطف نیست. نخستین بنای آرامگاه نظامی در قرن سیزدهم میلادی ساخته میشود که پس از تخریب، در سال ۱۹۴۷ میلادی مجددا بازسازی شد. بنای کنونی آرامگاه که بهشکل استوانه است در سال ۱۹۹۱ میلادی احداث شد.
بنای آرامگاه نظامی گنجه ای شاهد جنگ میان روسیه و ایران هم بود و ترکشهای آن، چهارده سال بعد موجب فروپاشی آرامگاه شد. در نهایت، میرزا آدیگوزل که خان منطقه قره باغ بود، مجددا بنای آرامگاه را بازسازی کرد. در نهایت بنای فعلی آرامگاه که یک برج با ارتفاع ۲۰ متر است، در فضایی سرسبز ساخته شد و تا به امروز میزبان بسیاری از بازدیدکنندگان عاشق حکیم نظامی و اشعار او بوده است.
در آرامگاه نظامی بخشهای مهمی که برای بازدید قرار دارد که یکی از معروفترینها را میتوان مجسمهها و سمبلهای اشعار او دانست. یکی دیگر از بخشهای مهم کنار آرامگاه، موزه نظامی گنجوی است که دقیقا روبهروی بنای آرامگاه قرار دارد و جاذبهها و آثار مهمی دارد.
بهترین زمان برای بازدید از آرامگاه نظامی، قبل از غروب آفتاب و فرا رسیدن تاریکی شب است تا بتوانید از زیباییهای اطراف هم لذت ببرید. مدت زمان بازدید از آرامگاه نظامی، به نیم تا یک ساعت محدود میشود که باید در نظر داشته باشید.
دسترسی به آرامگاه نظامی گنجه ای در کشور جمهوری آذربایجان با تاکسی یا سواری امکانپذیر است. با توجه به قرارگیری آرامگاه در حاشیه شرقی شهر گنجه، مسافران و گردشگران نسبت به در دسترس بودن وسایل نقلیه نگرانیهایی دارند؛ اما برای دسترسی به وسایل نقلیه و بازدید از آرامگاه حکیم نظامی، جای نگرانی وجود ندارد.
آرامگاه نظامی شرایط را برای ورود معلولین با ویلچر فراهم کرده است و وجود پارکینگ اختصاصی هم از دیگر مزایای فراهم شده برای گردشگران است.
زندگی نامه نظامی گنجوی
نظامی به زبانهای آذری، عربی، فارسی و پهلوی مسلط بود
جمالالدین ابومحمد در سال ۵۳۵ هجری قمری در گنجه متولد شد. او نتوانست مدت زمان زیادی مهر پدر و مادر را تجربه کند و از بخت بد روزگار، پدر و مادر خود را در دوران کودکی از دست داد و طعم یتیمی را زود چشید. شواهد تاریخی نشان میدهد که نظامی در سنین جوانی، هیچگاه از شهر گنجه خارج نشد. نظامی زیر نظر دایی خود و در سنین جوانی موفق شد علوم مختلف را بیاموزد و به زبانهای آذری، عربی، فارسی و پهلوی مسلط شود.
نظامی در شعرهای خود، همواره اطلاعات شخصی زیادی را در قالب نظم بیان کرده که همین مسئله سبب شده است تا بتوان اطلاعات زیادی را درباره زندگینامه نظامی متوجه شد. به عنوان مثال، برخی از شعرهای نظامی بهخوبی نشان میدهند که او از شاعرانی که شرافت خود را با پول معاوضه میکردند، بیزار بود. نظامی در اشعارش بسیار کم به رویدادهای زمان خود اشاره کرده است و همواره تلاش میکرد تا هرآنچه در ذهن و ایدههایش میگذرد را در قالب شعر و داستان بر زبان آورد و نگارش کند. این مسئله سبب شد تا بتوان اطلاعات شخصی زیادی را از او به دست آورد.
عشق، تلاش و صبر را میتوان از مهمترین ویژگیهای شخصیتی نظامی دانست
محمد، نام تنها فرزند نظامی بود که از زن نخست او متولد شد. زن اول نظامی یک کنیز بود و نظامی در اشعارش علاقه بسیار زیاد خود را به او نشان داده است. محمد، همانند پدر خود در سن هفت سالگی مادرش را از دست داد و نتوانست محبت مادری را بهخوبی تجربه کند. زمان مرگ همسر نخست نظامی پس از سرودن و به اتمام رساندن خسرو و شیرین بود.
پس از مرگ همسر نخست، نظامی دو بار دیگر ازدواج کرد که از بخت بد روزگار، هر دو همسر دیگر او هم پس از مدت کوتاهی از دنیا رفتند. بر اساس اطلاعاتی که میتوان از آثار وی متوجه شد، او علاقه زیادی به همسران، علیالخصوص همسر اول، خود داشت. خسرو و شیرین سرشار از احساسات لطیف و مضامین دقیق پیرامون عشق است که این مطلب را تصدیق میکند.
نظامی شخصیت بسیار خاصی داشت و شاید این موضوع سبب افزایش و ماندگاری شهرت او و آثارش در طول تاریخ شده است. حکیم نظامی بیشتر عمر خود را در شهر گنجه زندگی کرد و به ندرت سفر میکرد. جالب است بدانید که او تعدادی از آثار خود را به شاهان دوران خود تقدیم کرد؛ اما این کار از روی ادب بوده است و به همین علت هم این موضوع نتوانست محبوبیت او را خدشهدار کند.
در تاریخ آمده است که یکی از معدود سفرهای نظامی، به دعوت «سلطان قزل ارسلان» در سال ۵۸۱ هجری قمری بود که آن هم فقط ۳۰ فرسنگ از نظامی فاصله داشت. بدون تردید، زندگی پر از فراز و نشیب، اما سرشار از احساس نظامی باعث شد تا یادگاریهای زیادی از او برای علاقهمندان به شعر و ادب فارسی باقی بماند.
اشعار نظامی گنجوری
نظامی توانایی زیادی در به تصویر کشیدن جزئیات با نیروی تخیل خود داشت
خاص بودن نظامی از سبک اشعارش نیز کاملا واضح است. کارشناسان ادبیات، او را متخصص انتخاب الفاظ و کلمات مناسب به منظور ایجاد ترکیبات خاص و تازه معرفی میکنند. البته نظامی توانایی زیادی در به تصویر کشیدن جزئیات، آن هم با نیروی تخیل خود داشت که همین موضوع هم خاص بودن سبک او را بیش از پیش نمایان میکند.
شعرهای حکیم نظامی بهدلایل مختلف همانند استفاده از اصطلاحات علمی، فلسفی و ترکیبات عربی، پیچیدگیهای خاص خود را دارد؛ این مسئله باعث سختی کار اساتید و علاقهمندان به ادبیات میشود؛ اما مزیتهای کلام نظامی به حدی بالا است که سختیها را از ذهن، پاک خواهد کرد.
آثار نظامی
نظامی گنجوی در طول عمر خود توانست آثار قابل توجهی از خود به یادگار بگذارد. سبک شعرها و داستانسرایی نظامی بهقدری جذاب بود که هنوز هم با گذشت سالهای زیاد، شاهد الگوبرداری شاعران زیادی از سبک او هستیم. آثار نظامی شامل مخزن الاسرار، خسرو و شیرین، لیلی و مجنون، هفت پیکر، اسکندرنامه و دیوان قصاید و غزلیات است که هرکدام، دریایی از احساس و تخیلات ستودنی نظامی را شامل میشوند. در ادامه به هرکدام از آنها، اشارهای کوتاه خواهیم داشت:
مخزن الاسرار
از آنجا که نظامی در آثار و شعرهای خود مسائل شخصی مختلفی را ذکر میکرد، بهراحتی میتوان گفت مخزن الاسرار نخستین مثنوی او بوده است. نظامی همواره در شعرها به تاریخهای بسیار دقیقی از سن فرزند و سایر موارد اشاره میکرد و به همین علت، مشخص شده است که خلق این مثنوی در فاصله بین سالهای ۵۶۱ تا ۵۶۹ هجری قمری رخ داده است.
مخزن الاسرار طیف وسیعی از موضوعات مهم زندگی همانند خودشناسی، خداشناسی و ویژگیهای اخلاقی نیکو را شامل میشود. این مثنوی توسط نظامی به «ملک فخرالدین بهرامشاه بن داوود»، والی آذربایجان، هدیه داده شد.
خسرو و شیرین
یکی از آثار عاشقانه جذاب نظامی گنجوی، خسرو و شیرین است که هر مخاطبی را به خود جلب میکند. این اثر پیرامون حکایت عشق و علاقه خسرو پرویز شاه، پادشاه بزرگ ساسانی، و شیرین، شاهزاده ارمنی، است.
داستان خسرو و شیرین در شاهنامه هم توسط حکیم فردوسی ذکر شده است که از آن با عنوان شیرین و فرهاد یاد میکنند. از آنجا که مادر نظامی کرد بود و شیرین و فرهاد هم یکی از داستانهای زیبا و دلنشین استان کرمانشاه به حساب میآید، میتوان اینطور برداشت کرد که نظامی از این داستان با خبر بوده و مجددا آن را بهصورت شعر بازگو کرده است.
در تاریخ آمده است که نظامی، اثر خسرو و شیرین را بنا به درخواست «سلطان ارسلان»، یکی از پادشاهان حکومت سلجوقیان، سروده است. شاید کمی دور از انتظار باشد که بگوییم نظامی برای سرودن ۶,۱۵۰ بیت این منظومه عاشقانه، بیشتر از ۱۶ سال زمان صرف کرده است.
لیلی و مجنون
لیلی و مجنون را باید بهعنوان سومین مثنوی نظامی معرفی کرد که ماجرای عشق دو عاشق نابالغ را روایت میکند. با اینکه مثنوی لیلی و مجنون، باز هم به خواست شروان، یکی دیگر از پادشاهان آن زمان، به نظم کشیده شد؛ اما نظامی توانست در مدت زمان چهار ماه، این اثر را با ۴,۷۰۰ بیت به اتمام برساند. لیلی و مجنون را باید بهعنوان یکی از شاهکارهای نظامی معرفی کنیم.
اطلاعات موجود و نظر کارشناسان نشان میدهد که نظامی در مثنوی لیلی و مجنون، داستان عاشقی یک شخصیت عرب را بیان میکند و در آن سعی کرده است تا تفاوتهای فرهنگی اعراب و ایرانیان را هم نشان دهد. لیلی و مجنون به زبانهای دیگر نیز ترجمه شده است که این مسئله ارزش بالای این اثر را به ما نشان میدهد.
هفت پیکر
هفت پیکر بهعنوان چهارمین منظومه نظامی شهرت زیادی دارد و با نامهای «بهرامنامه» و «هفت گنبد» نیز شناخته میشود. از نظر اعتبار و ارزش، میتوان هفت پیکر را در کنار خسرو و شیرین قرار داد.
اگر بخواهیم یکی از آثار نظامی را نام ببریم که موضوعات مختلف تاریخی، احساسی و سایر موارد زمان نظامی را شامل میشود، قطعا هفت پیکر بهترین مورد است. این منظومه از سه بخش تشکیل شده است که میتوان بخش نخست آن را مربوط به رویدادهای زمان بهرام پنجم ساسانی عنوان کرد. منظومه هفت پیکر، ترکیبی از جنبههای حماسی و غنایی محسوب میشود که البته با تخیل نظامی همراه شده است. بدون تردید این اثر را باید یکی دیگر از آثار ماندگار نظامی به حساب آورد.
اسکندرنامه
اسکندرنامه یکی دیگر از آثار مشهور حکیم نظامی است. البته اسکندرنامه از دو بخش «اقبالنامه» و «شرفنامه» تشکیل شده است. نظامی برای اسکندرنامه از منابع گوناگونی استفاده کرد که پیرامون اسکندر مقدونی وجود داشت. او با ترکیب داستانهای مختلف توانست اثری بسیار جذاب با ۱۰,۵۰۰ بیت خلق کند.
دیوان قصاید و غزلیات نظامی
دیوان قصاید و غزلیات نظامی در سه بخش احوال، آثار و دیوان نظامی و با تلاش «سعید نفیسی» جمعآوری شده است. بخش دیوان به تنهایی شامل چهار بخش دیگر همانند قصاید، غزلیات، قطعات و ابیات پراکنده میشود.
آشنایی با مفاخر ادب فارسی، همچون نظامی گنجه ای، و تاثیر آنها بر فرهنگ و هویت ایرانی یکی از ارزشمندترین کارها برای شناخت هرچه بهتر هویت ایرانی و ادبیات فارسی است. اگر نظر یا تجربهای در رابطه با آثار این شاعر برجسته و بازدید از آرامگاهش دارید، آنها را با ما و سایر کاربران کجارو در میان بگذارید.
سوالات متداول
مقبره نظامی گنجوی کجاست؟
آرامگاه نظامی گنجوی در کشور جمهوری آذربایجان و در نزدیکی شهر گنجه قرار دارد.
معروفترین اشعار نظامی گنجوی کدام است؟
از میان آثار مختلف حکیم نظامی گنجوی، معمولا لیلی و مجنون و خسرو و شیرین بیش از دیگر آثار او شناخته میشوند.