ملایر شهری بزرگ و تاریخی در غرب ایران و دومین شهر بزرگ استان همدان از نظر جمعیت است. جمعیت ملایر ۱۶۹٬۳۵۲ نفر است. 

سکونت در محل کنونی ملایر از زمان ایلامیان وجود داشته است. پس از ایلامی‌ها، مادها در این منطقه زندگی می‌کردند. با بررسی‌های باستان‌شناسان روی تپه نوشیجان که در ۱۵ کیلومتری غرب ملایر قرار دارد، سه گروه شناسایی شد که گروه اول مادها، گروه دوم هخامنشیان و گروه سوم ساسانیان هستند.

سکه‌های مربوط به دوره ساسانی که نام Malayir بر روی آن حک شده است، قدیمی‌ترین سند برای اثبات وجود ملایر در زمان ساسانیان است.

شهر امروزی ملایر در ۱۲۲۴ هجری قمری به فرمان فتحعلی‌شاه قاجار، ساخته شده است، محمدعلی میرزا دولتشاه، والی کرمانشاه و فرزند فتحعلی‌شاه قاجار بانی ساخت آن بوده است. شیخ‌علی میرزا فرزند نهم فتحعلی‌شاه قاجار به منظور تقدیر از زحمات برادرش این شهر را «دولت‌آباد» نام‌گذاری کرد. دولت‌آباد مرکز ولایت ثلاث بود. در تقسیم‌بندی‌های کشوری دوره ناصرالدین‌شاه قاجار اصطلاح ولایت ثلاث به وجود آمد و متشکل از دولت‌آباد (ملایر)، نهاوند و تویسرکان بود. ملایر شهری حاکم نشین بود و همه دفاتر دولتی و اداری ولایت در این شهر مستقر بودند.

در دوره قاجار ملایر متاثر از معماری اصفهانی شد و با ساخت بلوار و خیابان‌ها سبکی نوین در شهرسازی خلق شد که تا اواخر دوره قاجار همراه ملایر بود.

این شهر در دوران فتحعلی‌شاه قاجار رونق گرفت و ادامه این رونق به شیخ‌علی میرزا سپرده شد. دراین شهر مدرسه، حمام و کاروانسرا به دستور شیخ‌علی میرزا ساخته شد. به دنبال آن مردم شهرهای پیرامون در ملایر ساکن شدند.

این شهر در ۳۸۶ کیلومتر غرب تهران و در ۷۰ کیلومتری جنوب شرقی مرکز استان قرار دارد.

همسایگان این شهر از طرف شمال، همدان، از شرق اراک، از جنوب بروجرد و از غرب شهرهای تویسرکان و نهاوند است.

این شهر از سطح دریا ۱۷۲۵ متر ارتفاع دارد. ملایر شهری کوهستانی بوده و در میان رشته کوه زاگرس واقع شده است.

شهر ملایر دارای آب وهوای معتدل کوهستانی است. این شهر از زمستان‌های سرد و پر برف و تابستان‌های معتدل بهره‌مند است.

همچنین میانگین بارش سالانه آن ۳۰۰ میلیمتر است.

بیشتر مردم ملایر فارس هستند. اقلیت‌های ترک نیز در مناطق شمالی ملایر ساکن هستند. گویش لری به دلایل گوناگون کمتر شده و اکثرا به زبان فارسی با لهجه ملایری صحبت می‌کنند.

بیشتر ملایری‌ها مسلمان و دارای مذهب شیعه هستند. اقلیت‌های مذهبی نیز در این شهر موجود است. در زمان‌های گذشته تعداد زیادی یهودی در این شهر سکونت داشتند، اما پس از انقلاب اسلامی اکثرشان مهاجرت کردند.

کلیسای ارامنه ملایر نیز در گذشته در این شهر وجود داشته است.

صنایع‌دستی‌های ملایر فرش دستباف، گیوه‌بافی، مرواربافی یا همان سبد بافی و مبل است. که بزرگ‌ترین تولیدکننده مبل در ایران و بزرگ‌ترین صادرکننده مبل و منسوجات چوبی به سلیمانیه عراق است.

انگور، شیره انگور، باسلق و کشمش و سایه‌خشک ازسوغاتی‌های این شهر است. این شهر در لیست شهرهای صنایع‌دستی کشور و شهر جهانی انگور به ثبت رسیده است.

آتشکده نوشیجان، پارک سیفیه‌ ملایر،قلعه انوج، مسجد شیخ الملوک ملایر، موزه ملایر، تالاب کرد خورد ملایر، یخچال میرفتاح ملایر، خانه و موزه لطفعلیان ملایر، قلعه پری ملایر و منطقه حفاظت شده لشگر شهر زیرزمینی دوره اشکانیان، مینی ورد ملایر، یخچال میرفتاح، بام ملایر، دریاچه کوثر ملایراز دیدنی‌های این شهر تاریخی است.

از کجا شروع کنیم

راهنمای سفر به ملایر؛ شهر تاکستان های انگور

نقشه جاهای دیدنی، هتل‌ها و رستوران‌ها

map