عمارت صدراعظم؛ از خانه قاجاری تا کافه و رستوران

عمارت تاریخی صدراعظم که در یکی از کوچه‌های قدیمی خیابان ناصرخسرو واقع شده، روزگاری محل سکونت صدراعظم ناصرالدین‌شاه بود. این خانه قدیمی و زیبا با تالارهای آینه‌کاری‌شده، ارسی‌های رنگی و تزئینات چشمگیرش از دیدنی‌های تاریخی تهران به شمار می‌رود. این عمارت حالا به عنوان کافه و رستوران فعالیت می‌کند و می‌توانید در کنار تماشای معماری قدیمی آن، چند ساعتی را با دوستانتان در فضای دلنشینش بگذرانید. در ادامه با تاریخچه، معماری و بخش‌های مختلف خانه صدراعظم آشنا می‌شوید.

عمارت تاریخی صدراعظم در خیابان ناصرخسرو تهران، روبه‌روی وزارت امور اقتصادی و دارایی و در کوچه امام جمعه قرار دارد. این بنا در نزدیکی محل سابق تکیه دولت واقع شده و هنوز هم بخشی از معماری و خاطره تاریخی این محدوده از تهران را در خود حفظ کرده است.

• آدرس: تهران، میدان توپخانه، خیابان ناصرخسرو، کوچه امام جمعه

برای رفتن به خیابان ناصرخسرو، مترو انتخاب راحت‌تری است، چون این خیابان در محدوده شلوغ بازار تهران قرار دارد و رفت‌وآمد با خودروی شخصی ممکن است زمان‌بر باشد. برای دسترسی به این خیابان دو ایستگاه مترو پیش رو دارید:

• ایستگاه امام خمینی: در تقاطع خط یک و دو مترو از قطار پیاده شوید. با کمتر از پنج دقیقه پیاده‌روی از ضلع جنوبی میدان امام خمینی، به خیابان ناصرخسرو می‌رسید.
• ایستگاه ۱۵ خرداد: در خط یک مترو از قطار پیاده شوید و پس از خروج از ایستگاه، با حدود ۱۰ دقیقه پیاده‌روی در خیابان ۱۵ خرداد، خودتان را به ناصرخسرو برسانید.

عمارت صدراعظم یکی از عمارت‌های تاریخی تهران است که قدمت آن به دوره قاجار و نیمه دوم قرن سیزدهم هجری قمری می‌رسد. این خانه در ابتدا به میرزا آقاخان نوری، صدراعظم ناصرالدین‌شاه، تعلق داشت و بعدها سید ابوالقاسم امام جمعه تهران آن را خرید و در آن ساکن شد. به همین دلیل، به نام خانه امام جمعه نیز شناخته می‌شود.

این عمارت ابتدا محل سکونت میرزا آقاخان نوری، صدراعظم ناصرالدین‌شاه بود. پس از آن، سید ابوالقاسم امام جمعه تهران خانه را خریداری کرد و در آن ساکن شد. او فرزند ارشد سید زین‌الدین امام جمعه و نوه دختری معیرالممالک بود.

سید ابوالقاسم پس از درگذشت پدرش مسئولیت امامت جمعه تهران و تولیت مسجد شاه را برعهده گرفت. او همچنین با شکوه‌الدوله، دختر مظفرالدین‌شاه قاجار، ازدواج کرد. حاج ابوالقاسم امام جمعه از اواخر دوره محمدشاه قاجار تا چند سال پس از جنبش مشروطه، عهده‌دار منصب امامت جماعت تهران بود.

در سال‌های بعد، بخش اندرونی خانه از بین رفت و بخش بیرونی آن باقی ماند. این بنا در اواخر سال ۱۳۹۷ برای مرمت به شرکت رویان راه نیارش واگذار شد.

عمارت صدراعظم در تاریخ ۲۶ آبان ۱۳۷۵ با شماره ۱۷۷۲ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. این بنا در حال حاضر به عنوان کافه و رستوران فعالیت دارد و در آن به روی مهمانان باز است.

عمارت صدراعظم زیربنایی نزدیک به ۹۰۰ مترمربع دارد و معماری این بنا ترکیبی از فضاهای سنتی خانه‌های ایرانی و تزئیناتی است که از هنر و معماری اروپایی تاثیر گرفته‌اند.

وارد خانه که می‌شویم اول از همه حیاط را می‌بینیم. حیاط خانه با حوض مرکزی، باغچه‌ها و دو مجسمه سنگی، بخشی از فضای اصلی عمارت را تشکیل می‌دهد و هنوز هم شکل قدیمی خودش را حفظ کرده است. در طبقه همکف، حوضخانه‌ای قرار دارد که حوضی در مرکز آن ساخته شده و اتاق‌هایی در اطرافش دیده می‌شود. کاشی‌های آبی‌رنگ کف حوضخانه نیز از جزئیات زیبای این بخش هستند.

در طبقه بالای عمارت، دو تالار اصلی با عنوان تابستان‌نشین و زمستان‌نشین قرار دارند. تالار زمستان‌نشین فضای بزرگی دارد و دو اتاق خصوصی در دو طرف آن ساخته شده‌اند. این اتاق‌ها که گوشواره نام دارند، با باز شدن درهایشان به فضای تالار متصل می‌شوند و امکان استفاده از یک سالن بزرگ‌تر را فراهم می‌کنند.

تالار تابستان‌نشین نیز به ایوانی رو به حیاط راه دارد. ارسی‌های کشویی میان تالارها و ایوان قرار گرفته‌اند و با باز شدن آن‌ها، فضای داخلی به حیاط متصل می‌شود.

یکی از بخش‌های قابل توجه عمارت، تزئینات داخلی آن است. آینه‌کاری‌ها، نقاشی‌ها و گچ‌بری‌های تالارها و اتاق‌ها با الهام از هنر اروپایی اجرا شده‌اند. ارسی‌های نه‌لنگه با شیشه‌های رنگی و کنده‌کاری‌های ظریف نیز از جزئیات شاخص عمارت هستند. نور خورشید هنگام عبور از این شیشه‌ها فضای داخل تالارها را غرق در رنگ می‌کند.

در بخش‌های دیگر بنا، سنگ‌کاری و نقش‌برجسته‌های تزئینی نیز دیده می‌شود. برای نمونه، در حیاط از نقوش برجسته برگ‌پنجه‌ای روی سنگ استفاده کرده‌اند. گچ‌بری‌های زنجیره‌ای با ترکیبی از طرح گل، برگ و اشکال هندسی نیز از دیگر تزئینات خانه هستند.

همچنین، جالب است بدانید که سقف شیروانی عمارت و تزئینات پیشانی آن با تاثیر از معماری آرامگاه کوروش و هنر دوره هخامنشی ساخته شده. نمونه‌هایی از این سبک را می‌توان در دیوانخانه کریم‌خان نیز مشاهده کرد.

یکی از جذابیت‌های بازدید از عمارت صدراعظم این است که می‌توانید ساعاتی در فضای دلنشین کافه و رستوران آن بنشینید و خودتان را در تهران قدیم و حال و هوای قاجاری آن تصور کنید. این مجموعه هر روز از ساعت ۹ صبح تا ۱۰ شب پذیرای مراجعه‌کنندگان است.

اگر بعد از بازدید از خانه صدراعظم فرصت بیشتری دارید، می‌توانید به چند جاذبه تاریخی دیگر در همان محدوده سر بزنید.

اطراف عمارت صدراعظم که کمی قدم بزنید، خیلی زود به کاخ گلستان می‌رسید. کاخی با بیش از چهار قرن تاریخ که روزگاری پادشاهانی مثل آقامحمدخان قاجار، فتحعلی‌شاه و ناصرالدین‌شاه در آن زندگی می‌کردند. حیف است تا این حوالی بیایید و سری به این یادگار باشکوه تهران نزنید!

سرای روشن، یکی از بناهای چشم‌نواز و تاریخی خیابان ناصرخسرو است که در سال ۱۳۱۱ با الهام از معماری اروپایی ساخته شد. البته در طراحی این بنا، نشانه‌هایی از معماری ایرانی نیز به چشم می‌خورد؛ از جمله نقش اهورامزدا که یادآور دوره هخامنشیان است و کاشی‌کاری‌هایی که به نمای ساختمان جلوه‌ای متفاوت بخشیده‌اند. خلاصه اینکه سرای روشن یکی از زیباترین یادگارهای دوران قدیم در خیابان ناصرخسرو است.

گذر گردشگری باب همایون یکی از جاهای جذاب برای ادامه گشت‌وگذار در اطراف خیابان ناصرخسرو است. این گذر هر شب از حوالی عصر تا ۱۲ شب با غرفه‌های خوراکی، کافه‌های سنتی و مدرن و فروشگاه‌های سوغات و صنایع‌دستی پذیرای بازدیدکنندگان است. اینجا می‌توانید در میان عطر غذاهای متنوع قدم بزنید، خوراکی‌های تازه امتحان کنید و با گوشه‌ای از هنر و سوغات اقوام مختلف ایران آشنا شوید.