شهر زیرزمینی نوشآباد یا شهر زیرزمینی اویی از جاهای دیدنی نوشآباد در استان اصفهان و آثار ملی ایران است.
- مدت زمان بازدید از این جاذبه: بین ۲ تا ۳ ساعت
- ایران، استان اصفهان، شهر نوش آباد، خیابان امام خمینی، مجموعه شهر زیرزمینی نوش آباد
در حدود ۹ کیلومتری شمال کاشان و جزو جاهای دیدنی کاشان، زیر کوچهها و خانههای تاریخی نوشآباد، شبکهای پیچیده از راهروها، اتاقها و چاههای دستکند قرار دارد که امروز با نام شهر زیرزمینی اویی شناخته میشود. این مجموعه سهطبقه که ریشههای شکلگیری آن را به حدود ۱۵۰۰ سال پیش و دوره ساسانی نسبت میدهند، در دورههای مختلف تاریخی بهعنوان پناهگاهی برای حفاظت از مردم هنگام ناامنی و حمله مهاجمان استفاده میشد.
ورودیهای مخفی، راهروهای باریک، چاههای ارتباطی و فضاهایی برای پناهگرفتن، اویی را به یکی از نمونههای تماشایی معماری دفاعی زیرزمینی ایران تبدیل کردهاند. شهر زیرزمینی نوشآباد در سال ۱۳۸۵ با شماره ۱۵۸۱۶ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و امروزه بخشهایی از آن برای گردشگران قابل بازدید است.
شهر زیرزمینی نوشآباد کجاست؟
- آدرس: استان اصفهان، شهرستان آران و بیدگل، شهر نوشآباد، خیابان امام خمینی (ره)، مجموعه شهر زیرزمینی نوشآباد (مشاهده در نقشه)
نوشآباد از مناطق باستانی و تاریخی شمال اصفهان و از توابع شهرستان آران و بیدگل است. این شهر که بهعنوان یکی از پایتختهای ساسانیان در دوره انوشیروان شناخته میشود، در پنج کیلومتری کاشان (شهر تپههای باستانی سیلک) قرار گرفته است. شهر نوشآباد دارای ۱۲٬۰۰۰ نفر جمعیت است. دهخدا نام شهر را از ریشه انوشه بهمعنای جاودانی میداند. در این شهر علاوه بر شهر زیرزمینی اویی، مسجد جامع و مسجد امام علی (ع) از آثار دوره مغول، قلعه خشتی سی زان و پل تاریخی اسحاقآباد از یادگارهای دوره سلجوقی از جاذبههای خاص گردشگری محسوب میشوند. همچنین مسجد عتیق نیز که سابقهای متعلق به دوران سلجوقی دارد، از مهمترین جاذبههای شهر است.
در این شهر علاوه بر شهر زیرزمینی اویی، مسجد جامع و مسجد امام علی (ع) از آثار دوره مغول، قلعه خشتی سی زان و پل تاریخی اسحاقآباد از آثار دوره سلجوقی از جاذبههای خاص گردشگری محسوب میشوند. همچنین مسجد عتیق نیز که سابقهای متعلق به دوران سلجوقی دارد، از مهمترین جاذبههای شهر است.
عکس از وبسایت Wikipedia | عکاس: Bernard Gagnon
شهر نوشآباد، از قدیمیترین شهرهای ایران، قدمت بسیار زیادی دارد؛ اما آنچه شهر را معروف کرده و بر سر زبانها انداخته، وجود «شهر زیرزمینی اویی» است. این شهر از جمله جاذبههای گردشگری کاشان در بهار به شمار میرود؛ اما همواره بسیاری از علاقهمندان تاریخ، هنر و باستانشناسی را بهسمت خود میکشاند.
برای دسترسی به شهر نوشآباد از تهران، وارد اتوبان تهران-قم و سپس آزادراه شماره هفت (قم-اصفهان) شوید. اگر در کاشان هستید، با ورود به بلوار ملاصدرا و پیمودن هشت کیلومتر به شهر نوشآباد میرسید.
شهر زیرزمینی اویی
عکس از گوگلمپ | عکاس: Frank Engel
شهر زیرزمینی اویی مجموعهای از اتاقها، دالانهای باریک، چاههای عمودی و کانالهای ارتباطی است که در سه تراز زیر بافت تاریخی نوشآباد شکل گرفتهاند. طبق اطلاعات منتشرشده در پرونده نامزدی منظر فرهنگی میمند در وبسایت یونسکو، فضاهای این مجموعه در عمق تقریبی چهار تا ۱۸ متری سطح زمین قرار دارند.
این ساختار برخلاف بناهای معمولی، با رویهمگذاشتن مصالح ساخته نشده، بلکه بخش عمده فضاهای آن مستقیماً در بستر زمین حفر شده است. آثار ابزارهای حفاری بر دیوارهای مجموعه دیده میشود و نشاندهنده فعالیت گسترده سازندگان در ایجاد اتاقها و مسیرهای ارتباطی است.
گستره کامل شبکه زیرزمینی هنوز بهطور دقیق مشخص نیست و همه بخشهای آن نیز کاوش نشدهاند. بنابراین، اعداد متفاوتی که درباره طول و وسعت اویی در منابع گردشگری مطرح میشوند، لزوماً بیانگر ابعاد قطعی و شناساییشده مجموعه نیستند.
در تاریخ ۸ مرداد ۱۳۸۵، شهر زیرزمینی اویی در نوشآباد با شماره ثبت ۱۵۸۱۶ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد.
معماری شهر زیرزمینی نوشآباد
یکی از ویژگیهای دفاعی شهر زیرزمینی نوشآباد، پنهانبودن مسیرهای ورود به آن بود. ورودیها در بخشهایی از خانهها، چاهها، قناتها و فضاهای عمومی شهر قرار داشتند تا مردم بتوانند هنگام خطر خود را به پناهگاه برسانند.
در برخی از خانههای قدیمی، حتی دهانه چاه ورودی زیر تنور نانپزی پنهان میشد. بر اساس توضیحات منتشرشده در پرونده میراث جهانی میمند، کف تنور با پوششی بسته و روی آن خاکستر ریخته میشد تا مسیر زیرزمینی از دید افراد ناآشنا مخفی بماند.
اما پنهانبودن ورودیها تنها تدبیر دفاعی اویی نبود. راهروهای باریک، پیچهای متعدد، مسیرهای بنبست و بعضی گودالها باعث میشدند مهاجمان نتوانند بهآسانی در فضای زیرزمینی پیشروی کنند. آشنایی ساکنان با مسیرها نیز میتوانست مزیتی مهم در برابر مهاجمان ناآشنا باشد.
یکی دیگر از ویژگیهای مجموعه، سنگهای بزرگی شبیه سنگ آسیاب بود که برای مسدودکردن مسیرهای ارتباطی استفاده میشدند. در گزارش کاوشهای باستانشناسی سال ۲۰۰۷، سرپرست گروه کاوش توضیح داده است که این سنگها هنگام پناهگرفتن مردم در طبقات پایینتر برای بستن دهانه مسیرهای ارتباطی کاربرد داشتند.
به این ترتیب، حتی اگر مهاجمی موفق میشد ورودی شهر زیرزمینی را پیدا کند، گذرگاههای باریک و موانع دفاعی همچنان دسترسی او به پناهجویان را دشوار میکردند.
چاههای عمودی اویی علاوه بر ایجاد ارتباط میان طبقات، در تهویه فضاهای زیرزمینی نیز نقش داشتند. این چاهها و مجراهای ارتباطی، مسیرهایی برای جابهجایی هوا در بخشهای مختلف مجموعه ایجاد میکردند و امکان پناهگرفتن در عمق زمین را فراهم میساختند.
اختلاف دما و فشار میان بخشهای مختلف میتواند در گردش طبیعی هوا مؤثر باشد؛ بااینحال، سازوکار دقیق تهویه اویی، از جمله میزان تأثیر مجراهای مختلف بر جریان هوا، نیازمند بررسیهای فنی و اندازهگیری است.
برخی مسیرهای زیرزمینی نیز به قناتها و منابع آب شهر ارتباط داشتند. این ویژگی امکان دسترسی پناهجویان به آب را هنگام ناامنی فراهم میکرد. در کنار این امکانات، طاقچههایی برای قرار دادن پیهسوز، سکوهایی برای نشستن و اتاقهایی برای استراحت و نگهداری وسایل در مجموعه تعبیه شده بود.
وجود این امکانات به معنای سکونت دائمی تمام ساکنان شهر در اویی نیست؛ این فضاها عمدتاً کارکرد پناهگاهی داشتند و برای استفاده اضطراری هنگام خطر مناسب بودند.
قدمت شهر زیرزمینی نوشآباد
پیشینه شکلگیری شهر زیرزمینی نوشآباد را معمولاً به دوره ساسانی نسبت میدهند، اما مجموعه اویی در طول تاریخ تغییر کرده و در دورههای بعد نیز مورد استفاده قرار گرفته است. کشف آثار و اشیایی متعلق به دورههای ساسانی، ایلخانی و صفوی نشان میدهد که استفاده از این شبکه زیرزمینی به یک دوره تاریخی محدود نبوده است.
بر پایه گزارش کاوشهای باستانشناسی نوشآباد، این مجموعه در زمان حمله مغولان نیز بهعنوان پناهگاه مورد استفاده قرار میگرفت و استفاده اضطراری از آن تا دورههای متأخر ادامه داشته است.
شناسایی دوباره شهر زیرزمینی با گزارشهایی از برخورد ساکنان به دالانها و اتاقهای زیرزمینی هنگام حفاری چاه ارتباط دارد. بررسیهای باستانشناسی از اوایل دهه ۱۳۸۰ خورشیدی گسترش یافت و از شناسایی و کاوش بخشهایی از مجموعه حکایت دارد.
پژوهش درباره این مجموعه همچنان ادامه دارد. در اردیبهشت ۱۴۰۴، شهرداری نوشآباد از آغاز فصل ششم کاوش و اجرای عملیات احداث خروجی جدید برای ورودی شماره یک خبر داد. هدف این طرح، بهبود دسترسی و رفع برخی محدودیتهای بازدید گردشگران عنوان شده است.
تپه سیلک
- آدرس: استان اصفهان، ضلع جنوبغربی شهر کاشان، سمت راست جاده کاشان به فین، خیابان امیرکبیر (مشاهده در نقشه)
تپه سیلک بهمجموعهای از آثار باستانی از تمدنی ۵٬۰۰۰ ساله در فلات مرکزی ایران گفته میشود. این مجموعه که دربرگیرنده زیگورات و برخی بناهای باستانی دیگر است، محل اکتشاف سفالینهها و اشیای فلزی ارزشمندی است که اهمیت باستانی دارند. این تمدن فراموششده، پس از جاری شدن سیل در زمینهای کشاورزی کاشان نمایان شد.
چهارطاقی نیاسر
- آدرس: استان اصفهان، شهرستان کاشان، ارتفاعات بخش نیاسر (مشاهده در نقشه)
آتشکده یا چهارطاقی نیاسر از آثار ثبتشده در فهرست ملی ایران و سالمترین آتشکده باقیمانده از دوران باستان است. این چهارطاقی روی یکی از صخرههای غربی مشرف به شهر ساخته شده و قدمت آن به دوره ساسانیان میرسد.
شهر اویی نوشآباد هر ساله گردشگران بسیاری را بهسمت خود جذب میکند. هنوز هم بسیاری از گردشگران از وجود این شهر بیاطلاع هستند. کاربران کجارو میتوانند تجربیات خود را درباره بازدید از این شهر بهاشتراک بگذارند.
راهنمای بازدید از شهر زیرزمینی نوشآباد
ساعت بازدید و قیمت بلیت شهر زیرزمینی نوشآباد
ساعت بازدید شهر زیرزمینی نوشآباد در نیمه اول و دوم سال ممکن است متفاوت باشد. همچنین مجموعه در برخی مناسبتهای خاص تعطیل میشود و امکان تغییر موقت مسیرهای بازدید بهدلیل عملیات مرمت یا کاوش وجود دارد.
بر اساس اطلاعیه روابط عمومی شهرداری نوشآباد، این مجموعه در ۲۲ آبان ۱۴۰۵ بهدلیل مناسبت مذهبی تعطیل بود و از ۲۳ آبان فعالیت خود را طبق روال معمول از سر گرفت. بااینحال، ساعت دقیق پذیرش در روزهای مختلف و نرخ رسمی بلیت سال ۱۴۰۵ را باید پیش از مراجعه استعلام کرد.
برای اطلاع از وضعیت بازدید، میتوان با شماره ۰۳۱-۵۴۸۲۵۸۵۰ که در راهنماهای گردشگری مجموعه درج شده است تماس گرفت.
بازدید از شهر زیرزمینی نوشآباد چقدر طول میکشد؟
برای بازدید از بخشهای قابل دسترسی مجموعه، بهتر است حدود ۴۵ تا ۹۰ دقیقه زمان در نظر بگیرید. مدت بازدید بسته به مسیر فعال، تعداد گردشگران و زمان اختصاصیافته به توضیحات راهنما متفاوت خواهد بود.
تمام بخشهای شهر زیرزمینی اویی برای بازدید عمومی باز نیستند و گردشگران تنها میتوانند وارد قسمتهای تعیینشده شوند.
نکات مهم پیش از بازدید
شهر زیرزمینی نوشآباد راهروهای باریک، سقفهای نسبتاً کوتاه و بخشهایی دارای پله دارد. به همین دلیل، پوشیدن کفش راحت و مناسب پیادهروی توصیه میشود.
افرادی که محدودیت حرکتی دارند یا دچار ترس شدید از فضاهای بسته هستند، بهتر است پیش از تهیه بلیت درباره شرایط مسیر فعال با مسئولان مجموعه مشورت کنند.
هنگام بازدید نیز باید از لمس بخشهای آسیبپذیر دیوارها، ورود به مسیرهای مسدود و جداشدن از مسیر تعیینشده خودداری کرد. این مجموعه یک اثر تاریخی ارزشمند است و حفاظت از فضاهای دستکند آن اهمیت زیادی دارد.
سوالات متداول
شهر زیرزمینی اویی در شهر نوشآباد، از توابع شهرستان آران و بیدگل در استان اصفهان و در حدود هشت تا ۱۰ کیلومتری شمال کاشان قرار دارد. یکی از ورودیهای شناختهشده آن در محدوده خیابان امام خمینی و کوچه شهید مائلیان واقع شده است.
ریشههای شکلگیری شهر زیرزمینی نوشآباد را به حدود ۱۵۰۰ سال پیش و دوره ساسانی نسبت میدهند. بااینحال، این مجموعه در دورههای تاریخی بعد نیز استفاده و احتمالا گسترش یافته است.
مجموعه اویی از سه طبقه زیرزمینی تشکیل شده و فضاهای شناختهشده آن در عمق تقریبی چهار تا ۱۸ متری زمین قرار دارند. این طبقات از طریق چاهها و راهروهای ارتباطی به یکدیگر متصل میشوند.
مهمترین کارکرد شناختهشده اویی، پناهدادن به مردم در زمان ناامنی و حمله مهاجمان بود. ورودیهای پنهان، راهروهای باریک، مسیرهای پرپیچوخم و سنگهای مسدودکننده به حفاظت از پناهجویان کمک میکردند.
خیر. تنها بخشهایی از مجموعه برای بازدید گردشگران آماده شدهاند و برخی مسیرها بهدلیل شرایط حفاظتی، عملیات کاوش یا محدودیتهای دسترسی به روی عموم بسته هستند.
نرخ رسمی و تاییدشده بلیت سال ۱۴۰۵ در منابع بررسیشده مشخص نیست. برای اطلاع از قیمت روز و ساعت پذیرش، بهتر است پیش از مراجعه با مجموعه تماس بگیرید.
بهدلیل وجود راهروهای باریک، پلهها و سقفهای کوتاه، بازدید ممکن است برای افراد دارای محدودیت حرکتی یا ترس شدید از فضای بسته دشوار باشد. بهتر است این افراد پیش از مراجعه شرایط مسیر فعال را بررسی کنند.
خیر. شهر زیرزمینی نوشآباد در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است، اما ثبت مستقل در فهرست میراث جهانی یونسکو ندارد. از این مجموعه در پرونده نامزدی ثبت جهانی منظر فرهنگی میمند بهعنوان نمونهای از معماری دستکند ایران نام برده شده است.