آب انبار شش بادگیر از جاهای دیدنی یزد در استان یزد و از آثار ملی ایران است.
یزد در سال ۲۰۱۷ میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد؛ شهری که معماری آن نمونهای از سازگاری انسان با شرایط دشوار اقلیم کویری به شمار میرود. در بافت تاریخی یزد، قناتها، آبانبارها، بادگیرها و خانههای خشتی در کنار یکدیگر سامانهای برای تأمین آب و ایجاد شرایط مناسب زندگی شکل داده بودند. آب از طریق قناتها به شهر میرسید، در مخازن زیرزمینی ذخیره میشد و بادگیرها نیز به تهویه طبیعی فضا کمک میکردند. آبانبار ششبادگیر یکی از شاخصترین نمونههای این پیوند میان معماری و مدیریت منابع طبیعی است.
- مدت زمان بازدید از این جاذبه: بین ۱ تا ۲ ساعت
- ایران، استان یزد، یزد، خیابان دهم فروردین، محله تل یزد، کوچه شش بادگیر
نکته جالب اینکه یونسکو شهر تاریخی یزد را بهعنوان یک مجموعه شهری ثبت کرده است؛ نه آبانبار ششبادگیر را بهصورت یک اثر مستقل. این آبانبار بهطور جداگانه در فهرست آثار ملی ایران قرار دارد. آبانبار شش بادگیر در محلهای به همین نام در شهر یزد واقع شده است. این آبانبار، ۶ بادگیر دارد که با توجه به شرایط اقلیمی و جهت باد در این منطقه بهشکل هشت وجهی ساخته شدهاند. این اثر که قدمت آن به دوره قاجار میرسد، در تاریخ چهارم فروردین ۱۳۵۷ هجری شمسی با شماره ثبت ۱۶۰۰ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران ثبت شد.
هرآنچه باید درباره آبانبار شش بادگیر یزد بدانید:
آبانبار شش بادگیر کجاست؟
آبانبار شش بادگیر از جمله جاذبههای شهر یزد است که در خیابان دهم فروردین، محله تل یزد قرار دارد.
- آدرس: استان یزد، شهر یزد، خیابان دهم فروردین، محله تل یزد، کوچه شش بادگیر (نمایش روی نقشه)
معرفی آبانبار شش بادگیر یزد
یزد را میتوان شهر آبانبارها دانست. اقلیم خشک و کویری، باران کم و نیاز به جبران کمآبی باعث شکلگیری آبانبارها در این شهر شده است. آبانبار شش بادگیری یکی از این آبانبارها است و امروزه از جاهای دیدنی یزد به شمار میرود. این آبانبار متعلق به دوره قاجاریه است و در تاریخ چهارم فروردین ۱۳۵۷ هجری شمسی در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفت. آبانبار شش بادگیر تنها آبانبار شش بادگیری یزد است و به بادگیرهای بلند، زیبا و هشتوجهی و گنبد بزرگ تخممرغی خود شهرت دارد.
سازندگان بادگیرها را هشتوجهی ساختهاند تا از بادهای یزد بهتر استفاده کنند. مخزن و بادگیرهای بلند، معماری زیبای بادگیر، سردرهای زیبا و تزیینات آجری همراه با مقرنسکاری و کاربندیهای چشمنواز از ویژگیهای آبانبار شش بادگیری یزد هستند.
آبانبار تا چند دهه پیش هنوز رونق داشت و مردم از آن آب برمیداشتند؛ ولی امروزه تبدیل به یک جاذبه تاریخیمذهبی شده است. فضای بین در ورودی و بادگیرها و گنبد آن برای برپایی چادر حسینیه استفاده میشود.
معماری آبانبار شش بادگیر یزد
ورودیها و گنبد
آبانبار شش بادگیر یزد دو ورودی شمالی و جنوبی، دو راهپله و دو پاشیر دارد. گفته میشود ورودی جنوبی برای مسلمانان و ورودی شمالی که قرینه آن است، برای زرتشتیها بوده است. بااینحال، برخی منابع این فرضیه را رد کرده و وجود دو ورودی را ناشی از جمعیت زیاد محله و قرار گرفتن آبانبار در بافت شهری دانستهاند. در ورودی جنوبی، میان پلههای ۲۵ و ۲۶، هشتیای با سنگفرش آجری قرار دارد. طاق آبانبار پس از این هشتی آغاز میشود.
راهپله آبانبار از دو بخش تشکیل شده است. بخش روباز آن ۵۵ پله دارد و تا سردر آبانبار میرسد. بخش سرپوشیده نیز پس از سردر و در ادامه پلهها قرار دارد.
گنبد آبانبار شکلی تخممرغی دارد که زیبایی خاصی به معماری آن بخشیده است. ارتفاع مخزن آب ۱۲٫۶ متر و ارتفاع بادگیرها ۱۰ متر است.
بادگیرها
آبانبار شش بادگیر ۶ بادگیر دارد. سه بادگیر از ابتدا ساخته شدهاند و سه بادگیر دیگر بعدها به آن افزوده شدهاند. با کمی دقت در شکل آنها، تفاوت سه بادگیر قدیمی با بادگیرهای دیگر مشخص میشود. این ۶ بادگیر با توجه به شرایط اقلیمی، در جهت باد و بهشکل هشتوجهی ساخته شدهاند. ارتفاع هر ۶ بادگیر ۱۰ متر است.
بررسی تفاوتهای ظاهری بادگیرها نشان میدهد که این شش برج آجری در یک مرحله ساخته نشدهاند. طبق پژوهش حسین مسرت درباره تاریخچه و وقفنامه آبانبار، سه بادگیر اولیه همراه با مخزن بنا ساخته شدند و سه بادگیر دیگر در جریان بازسازیهای بعدی به آن اضافه شدند. در این پژوهش، نام دو استادکار یزدی به نامهای استاد غلامرضا و استاد علی سیاه نیز بهعنوان سازندگان بادگیرهای الحاقی آمده است.
هر شش بادگیر به شکل هشتوجهی ساخته شدهاند؛ فرمی که امکان دریافت جریان هوا از جهتهای مختلف را فراهم میکرد. تفاوت در شکل و جزئیات معماری دو گروه بادگیر هنوز هم قابل تشخیص است و همین موضوع، آبانبار ششبادگیر را به نمونهای جالب برای مطالعه تحول معماری سنتی یزد تبدیل میکند.
بخشهای مختلف آبانبار شش بادگیر
اغلب آبانبارها چهار بخش مشترک داشتند که هرکدام در حفظ و نگهداری آب نقش داشتند. این بخشها شامل خزینه، گنبد، پاشیر و بادگیر بودند و آبانبار شش بادگیر نیز هر چهار بخش را داشت. خزینه را برای دسترسی به آب و خنک نگهداشتن آن در دل زمین حفر میکردند. گنبدی نیمکرهای روی خزینه میساختند تا آب آلوده نشود. پاشیر راهرویی پلکانی برای برداشتن آب بود. بادگیرها نیز هوای خنک را به داخل خزینه هدایت میکردند و آن را خنک نگه میداشتند.
شاید مهمترین ویژگی آبانبار ششبادگیر، نحوه استفاده از جریان طبیعی هوا برای خنک نگه داشتن مخزن آب باشد. این سازه برخلاف کولرهای امروزی، هیچ موتور یا دستگاه مکانیکی نداشت و با کمک باد، اختلاف فشار هوا و ساختار زیرزمینی مخزن کار میکرد.
بادگیرها از طریق مجراهایی به فضای بالای مخزن متصل بودند. وقتی باد به دهانههای آنها برخورد میکرد، اختلاف فشار میان بخشهای مختلف برج و تفاوت دمای داخل و بیرون، جریان طبیعی هوا را به حرکت درمیآورد. هوای تازه وارد فضای زیر گنبد میشد، در آن گردش میکرد و از مسیر خروجی خارج میشد. به این ترتیب، هوای داخل مخزن بهطور طبیعی تهویه میشد.
قرار گرفتن مخزن در عمق زمین نیز اهمیت زیادی داشت. خاک اطراف و دیوارهای ضخیم، انتقال گرمای هوای داغ بیرون به آب را کاهش میدادند. علاوه بر این، در روزهای گرم بخشی از آب سطحی تبخیر میشد. این فرایند به انرژی گرمایی نیاز دارد و در نتیجه، سطح آب بخشی از گرمای خود را از دست میداد. جریان هوا نیز به خروج بخار از فضای مخزن کمک میکرد.
پژوهشگران دانشگاه یزد و دانشگاه کاتانیا در سال ۲۰۲۱ عملکرد بادگیرهای متصل به آبانبارها را با استفاده از شبیهسازی رایانهای جریان هوا بررسی کردند. نتایج این پژوهش نشان داد جهت و سرعت باد تأثیر زیادی بر عملکرد تهویه طبیعی دارد. همچنین در صورت وجود آب در مخزن، تبادل گرما میان آب و هوای عبوری میتواند به بهبود سرمایش فضا کمک کند.
در واقع، آبانبار ششبادگیر را نباید یک یخچال طبیعی به معنای امروزی دانست؛ بلکه ترکیب هوشمندانه مخزن زیرزمینی، دیوارهای ضخیم و تهویه طبیعی بود که به خنکتر ماندن آب در روزهای گرم کویر کمک میکرد.
بادگیرها چگونه آب را خنک نگه میداشتند؟
شاید مهمترین ویژگی آبانبار ششبادگیر، نحوه استفاده از جریان طبیعی هوا برای خنک نگه داشتن مخزن آب باشد. این سازه برخلاف کولرهای امروزی، هیچ موتور یا دستگاه مکانیکی نداشت و با کمک باد، اختلاف فشار هوا و ساختار زیرزمینی مخزن کار میکرد.
بادگیرها از طریق مجراهایی به فضای بالای مخزن متصل بودند. وقتی باد به دهانههای آنها برخورد میکرد، اختلاف فشار میان بخشهای مختلف برج و تفاوت دمای داخل و بیرون، جریان طبیعی هوا را به حرکت درمیآورد. هوای تازه وارد فضای زیر گنبد میشد، در آن گردش میکرد و از مسیر خروجی خارج میشد. به این ترتیب، هوای داخل مخزن بهطور طبیعی تهویه میشد.
قرار گرفتن مخزن در عمق زمین نیز اهمیت زیادی داشت. خاک اطراف و دیوارهای ضخیم، انتقال گرمای هوای داغ بیرون به آب را کاهش میدادند. علاوه بر این، در روزهای گرم بخشی از آب سطحی تبخیر میشد. این فرایند به انرژی گرمایی نیاز دارد و در نتیجه، سطح آب بخشی از گرمای خود را از دست میداد. جریان هوا نیز به خروج بخار از فضای مخزن کمک میکرد.
پژوهشگران دانشگاه یزد و دانشگاه کاتانیا در سال ۲۰۲۱ عملکرد بادگیرهای متصل به آبانبارها را با استفاده از شبیهسازی رایانهای جریان هوا بررسی کردند. نتایج این پژوهش نشان داد جهت و سرعت باد تأثیر زیادی بر عملکرد تهویه طبیعی دارد. همچنین در صورت وجود آب در مخزن، تبادل گرما میان آب و هوای عبوری میتواند به بهبود سرمایش فضا کمک کند.
در واقع، آبانبار ششبادگیر را نباید یک یخچال طبیعی به معنای امروزی دانست؛ بلکه ترکیب هوشمندانه مخزن زیرزمینی، دیوارهای ضخیم و تهویه طبیعی بود که به خنکتر ماندن آب در روزهای گرم کویر کمک میکرد.
ساروج؛ راز آببندی مخزنهای زیرزمینی
یکی از مهمترین چالشهای ساخت آبانبار، جلوگیری از نفوذ آب به خاک اطراف مخزن بود. اگر دیوارهها و کف مخزن بهخوبی آببندی نمیشدند، بخش زیادی از آب ذخیرهشده بهتدریج از دست میرفت. معماران ایرانی برای حل این مشکل از ملاتهای آببند سنتی استفاده میکردند که ساروج یکی از شناختهشدهترین آنها بود.
ساروج در ترکیبهای مختلفی ساخته میشد، اما در یکی از دستورهای سنتی ثبتشده، خاک رس، آهک، خاکستر و مواد گیاهی به کار میرفت. این مواد پس از ترکیب و کوبیدهشدن، ملاتی متراکم ایجاد میکردند که برای پوشش کف و دیوارههای مخزن مناسب بود.
طبق توضیحات دانشنامه ایرانیکا درباره شیوه ساخت آبانبارهای ایرانی، پوشش نهایی دیوارهها و کف مخزن نقش اساسی در جلوگیری از نشت آب داشت. سازندگان حتی پس از اجرای ملات، سطح آن را برای چند روز میکوبیدند و پرداخت میکردند تا اجزا بهتر به یکدیگر متصل شوند.
این روشها نشان میدهد که ساخت یک آبانبار بزرگ فقط به حفر زمین و بالا بردن دیوارهای آجری محدود نبود؛ هر بخش از سازه باید برای تحمل فشار آب و جلوگیری از هدررفت آن با دقت طراحی و اجرا میشد.
سازنده آبانبار شش بادگیر
آبانبار شش بادگیر که یکی از زیباترین آبانبارهای یزد است، بههمت حاجی محمدحسین خیر فرزند نورالله یزدی ساخته شد و تنها بنای شش بادگیری در ایران محسوب میشود. وقفنامه آبانبار موجود است و طبق آن، حاج محمدحسین از املاک و اموالی که در یزد و در تفت داشت، برای ساختن آبانبار استفاده کرده است. پس از وی فردی به نام بهشتیان بهوسیلهی آب وقفآباد، مهمترین آب جاری شهر یزد، آبانبار را پرآب میکرد.
نکات بازدید از آبانبار شش بادگیر
- بهترین زمان بازدید از آبانبار شش بادگیر فصلهای بهار و پاییز است.
- آبانبار شش بادگیر در مسیر آثار تاریخی یزد قرار دارد و دسترسی به آن دشوار نیست.
- بازدیدکنندگان باید از نوشتن یادگاری روی این اثر تاریخی خودداری و در حفاظت از آن کوشش کنند.
سوالات متداول
آبانبار شش بادگیر از جمله جاذبههای شهر یزد است که در خیابان دهم فروردین، محله تل یزد قرار دارد.
این آبانبار شهرت خود را مدیون بادگیرهای رفیع و هشتوجهی و نیز گنبد عظیم تخممرغی خود است.
آبانبار شش بادگیر یزد شامل چهار بخش خزینه، گنبد، پاشیر و بادگیر میشود.
بله. این اثر در تاریخ چهارم فروردین ۱۳۵۷ هجری شمسی با شماره ثبت ۱۶۰۰ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید.
نویسنده: زهرا آذرنیوش/بازنویسی: صدیقه شجاعی