عیلام، سرزمین خدایان؛ سه هزار سال فرهنگ و تمدن

زهرا  آذرنیوش
چهار شنبه، ۲۷ مرداد ۱۴۰۰ ساعت ۱۸:۰۵
عیلام، سرزمین خدایان؛ سه هزار سال فرهنگ و تمدن

عیلام، از سلسله‌های بومی‌ جنوب غرب فلات ایران پیش از ورود آریایی‌ها بود که در حدود سه هزار سال حاکمیت خود، توانست بر سومر و بابل مسلط شود.

تمدن عیلام، نام تمدنی است که در پایان هزاره سوم پیش از میلاد در جنوب غرب فلات ایران حاکمیت داشت. منطقه تحت سیطره عیلام در دوره عیلام میانه وسعت یافت و در عصر هخامنشیان به شوش محدود شد. عیلامی‌ها کشور خود را هَتَمتی یعنی سرزمین خدایان نام نهاده بودند. حکومت عیلام در ۲۷۰۰ سال قبل از میلاد، اولین پادشاهی خود را به پایتختی شوش تشکیل داد. صحبت از چندین هزاره حکومت، یک کتاب می‌طلبد. ما به اختصار این حکومت را بررسی می‌کنیم.

آنچه باید درباره سلسله و تمدن عیلام بدانید:

مختصری از تاریخ عیلام

حکومت عیلام در حدود سه هزار سال پیش از میلاد در منطقه جنوب غربی ایران تشکیل شد. عیلامی‌ها سرزمین خود را هتمتی می‌نامیدند. قلمرو حاکمیت عیلام در دوره پادشاهان معروف این سلسله گسترش پیدا کرد و علاوه بر جنوب غرب ایران، بر بخش‌هایی از میان‌رودان (بین‌النهرین) نیز مسلط شد. عیلامی‌ها هر گاه قدرت بیشتری پیدا می‌کردند، نقش مهمی در سیاست‌های میان‌رودان بازی می‌کردند. عیلام در حدود سال‌های ۲۰۰۰ پیش از میلاد، بر سومر غلبه کرد، آن را برای همیشه از میان برداشت و میانرودان را به تصرف خود درآورد. مورخان، تاریخ سیاسی عیلام را به سه دوره تقسیم کرده‌اند:

جغرافیای عیلام

منبع عکس: امرداد، تارنمای زرتشتیان

عیلام باستان

از ابتدای حاکمیت دولت عیلام از سال ۲۷۰۰ تا ۱۶۰۰ پیش از میلاد را در بر می‌گیرد. دوره عیلامی باستان، سه سلسله از این حکومت را شامل می‌شود. از این دوره اطلاعات زیادی در دست نیست. سلسله‌های اوان و سلسله‌های سیماشکی، سلسله‌هایی هستند که نام آن‌ها از کتیبه‌هایی که در بابل به‌جای مانده، به دست آمده است. سوکل‌مخ‌ها سلسله سوم عیلام هستند که بنا بر لقب پادشاهانشان، به این نام خوانده می‌شوند. این سلسله نیز در دوره عیلام باستان جای می‌گیرد.

از مشخصه‌های این دوره می‌توان به دور بودن قلمرو عیلام از تمدن و تجارت، به‌دلیل فقدان راه‌های مساعد اشاره کرد. سرزمین عیلام در این دوره سرزمینی کوهستانی و به دور از هرگونه امکانات بود. خاصیت زندگی کوهستانی مردم عیلام در این دوره، از آن‌ها مردمانی سخت و خشن ساخته بود.

عیلام میانه

از سال ۱۵۰۰ تا ۱۱۰۰ پیش از میلاد را شامل می‌شود. در دوره میانه، شاهان سلسله عیلام نام سوکل‌مخ را حذف کردند و عنوان «شاه شوش و انشان» را برای خود برگزیدند. این دوره از حکومت عیلام را می‌توان درخشان‌ترین دوره این حکومت از نظر اقتصاد، هنر و معماری به شمار آورد. بیشتر معابد عیلام در این دوره ساخته شد. دوره میانه حکومت عیلام، دوره‌ای است که این حکومت شکل کاملا عیلامی به خود گرفت (دوره اول حکومت عیلام بیشتر شاخصه دولت‌های میان‌رودان را داشت). اثر بزرگی چون زیگورات چغازنبیل در این دوره ساخته شد. زیگورات چغازنبیل از لحاظ وسعت و جذابیت در معماری، با اهرام مصر قابل مقایسه است.

در دوره عیلام میانه، جنگ‌هایی بین عیلام و آشور درگرفت. در چند دوره جنگ که بین پادشاهان مختلف این دوره صورت گرفت، سرانجام کوتیر ناخونته پادشاه عیلام به بابل حمله کرد و آنجا را به تسلط خود درآورد. پس از آن، در همین دوره، اتحاد بزرگ عیلام و بابل بر ضد آشور شکل گرفت.

عیلام نو

 از سال ۱۱۰۰ پیش از میلاد تا سال ۵۳۹ بعد از میلاد را شامل می‌شود. در دوره عیلام نو، آریایی‌های مهاجر وارد فلات ایران شدند. مهاجرت آریایی‌ها سبب محدود شدن قلمرو عیلام میانه شد. در کتیبه‌های آشور به ورود آریایی‌ها به ایران و تشکیل حکومت مادها اشاره شده است. علت ثبت این وقایع، درگیری‌هایی است که دولت ماد با آشور برای تسلط بر هگمتانه داشت. با حضور دولت ماد در ایران، قلمرو عیلام از انشان به شوش محدود شد. انشان، بعدها در جغرافیای حکومت‌های باستانی ایران به پارس تبدیل شد. پادشاهان دوره عیلام نو، هنوز خود را شاه انشان و شوش می‌نامیدند؛ اما سه شاه پایانی این سلسله، این لقب را از خود برداشتند.

سنگ‌نگاره‌های عیلامی

عکس‌ از وب‌سایت همشهری آنلاین

آشوربانی‌پال، شاه قدرتمند و بزرگ آشور در سال ۶۴۰ پیش از میلاد، سرزمین عیلام را تصرف کرد و مردم آن سرزمین را از دم تیغ گذراند. دولت عیلام پس از سال‌ها حکومت و مقاومت در برابر دولت‌های سومر، اکد، بابل و آشور و شکست آن‌ها، سرانجام به دست پادشاه مقتدر آشور از صفحه روزگار ناپدید شد. آشوربانیپال کتیبه‌ای از خود به‌جای گذاشت که در آن شرح کامل فتح و نابودی حکومت عیلام داده شده است.

پادشاهان معروف عیلام

عیلام در سه دوره تاریخی خود، پادشاهان بسیار زیادی داشت. پادشاهانی که در دوره آن‌ها، سرزمین و تمدن عیلام شکوه بیشتری داشت عبارت‌اند از:

کوتیک اینشوشیناک

  از پادشاهان معروف عیلام که در سال‌های ۲۲۴۰ تا ۲۲۲۰ پیش از میلاد حکومت می‌کرد. او آخرین پادشاه دوره باستانی عیلام است. از کوتیک اینشوشیناک، لوح‌های زیادی برجای مانده که به خط و زبان عیلامی و اکدی هستند.

شوتروک ناهونته

از شاهان دوره جدید عیلام است که از سال ۱۱۲۱ تا ۱۰۹۱ پیش از میلاد حکومت می‌کرد. او بر شوش و انشان حکمرانی می‌کرد. در دوره او امپراتوری عیلام قدرت زیادی گرفت و با بابل وارد جنگ شد. در همین دوره بود که بابل به تصرف عیلام درآمد. شوتروک ناهونته پس از تسلط بر بابل، دستور داد این سرزمین را غارت کنند و غنایم و گنجینه‌های آن را به عیلام ببرند. به دستور او پیکره مردوک و ستون کتیبه حمورابی به شوش منتقل شد. شوتروک ناهونته در دوره حاکمیت خود، نیایشگاه‌های بسیاری را در شهرها و روستاهای تحت حاکمیت عیلام بنا کرد. شوتروک ناهونته در اوج شکوه و عظمت حکومتش درگذشت.

شیلهاک اینشوشیناک

عیلام در زمان شوتروک ناهونته، بابل را تصرف کرد

یکی از پسران شوتروک ناهونته با نام شیلهاک اینشوشیناک در سال ۱۱۶۵ پیش از میلاد به پادشاهی عیلام رسید. او که در دوره میانه عیلام می‌زیست، در دوران حکومت خود به تقویت جنگجویان عیلامی پرداخت و از طریق آن‌ها بر دیاله و کرکوک مسلط شد. در دوره او بابل محاصره شد و غنایم زیادی به چنگ عیلامی‌ها افتاد. در دوره او بود که تمامی جنوب غرب ایران تا خلیج فارس یک‌پارچه زیر سلطه دولت عیلام درآمد. شیلهاک اینشوشیناک را می‌توان پایه‌گذار امپراتوری عیلام دانست. او در سال ۱۱۵۱ پیش از میلاد در اوج شکوه و عظمت دولتش درگذشت.

کودور ناهونته

از پادشاهان دوره جدید عیلام که در سال ۶۹۳ پیش از میلاد بر تخت سلطنت عیلام تکیه زد. او پایتخت دولت عیلام را از شوش به ماداکتو انتقال داد. در زمان او آشور به مرز عیلام حمله کرد و کودور ناهونته پایتخت عیلام را از ماداکتو به خایدالو انتقال داد. با تغییر پایتخت، جنگجویان آشور به سرزمین خود بازگشتند. بعد از آن عیلام دچار شورش داخلی شد. در پی این شورش، کودور ناهونته از کار برکنار و کشته شد.

محسمه غیلامی در موزه لوور

عکس‌ از وب‌سایت بوشهرنامه

فرهنگ و اعتقادات عیلامی‌ها

مذهب عیلام

در مورد مذهب عیلام اطلاعات زیادی نداریم؛ اما منابع کمی که وجود داد نشان می‌دهند از نظر مردم عیلام، عالم پر از ارواح بود. خدای بزرگ عیلام، اینشوشیناک، تنها خدای شاهان و کاهنان بود و فقط شاهان و کاهنان او را می‌پرستیدند. بعد از او، ۶ خدا در عیلام برای پرستش وجود داشت و پس از آن‌ها، گروهی از ارواح مورد پرستش مردم عیلام بودند که هرکدام خدای جایی بود. مردم عیلام همچون بابلی‌ها، مجسمه خدایان را می‌ساختند و هر گاه آن را به جایی دیگر انتقال می‌دادند، معتقد بودند خدا نیز به مکان جدید رفته و خدای شهر جدید شده است.

پرستش ارواح و عناصر طبیعت در عیلام، رایج بود

طبق داده‌های باستان‌شناسی، عیلامی‌های قدیم، برخی از درختان و حیوانات را مقدس می‌شمردند. آن‌ها به عناصر طبیعت احترام می‌گذاشتند. خورشید به‌علاوه ماه و ستارگان در راس این عناصر قرار داشتند. اعتقادات مردم عیلام در دوره‌های بعد پیشرفت کرد. در دوره‌های بعد خدایان و رب‌النوع‌هایی در عیلام دیده می‌شود که در آن‌ها سر انسان و هیکل حیوانات با هم ترکیب شده‌اند. برای مثال ترکیب سر انسان با هیکل شیر در بین آثار عیلامی دیده می‌شود که به خدایان محافظ، مشهور بودند. در مراحل بعد دوره حاکمیت عیلام، خدایان به‌شکل انسان ترسیم می‌شدند و طبق نقش و کارکرد آن‌ها، نام‌هایی برای آن‌ها در نظر گرفته شد.

مجسمه خدایان عیلام

منبع عکس: نامشخص

زبان و خط عیلام

زبان اهالی عیلام، آنزانی بود و پس از آن، زبان سومری و سامی در آن رواج یافت. اگرچه سال‌های زیادی در عیلام، کتیبه‌ها به زبان سومری و سامی نوشته می‌شد؛ اما زبان آنزانی بین مردم عادی معمول بود. چون این زبان دوباره در ۱۵۰۰ پیش از میلاد زنده شد و زبان تمدن عیلام شد.

عیلامی‌ها از خط میخی استفاده می‌کردند. خط میخی از میخ‌هایی به‌شکل عمودی و افقی ساخته شده بود. اگرچه عیلامی‌ها شکل ظاهری خط خود را از سومر گرفته بودند، خط میخی عیلامی، یک خط مستقل است؛ یعنی علامت‌هایی که در این خط استفاده می‌شود، لزوما نماینده آوایی نیستند که از همان شکل در خط سومری به دست می‌آید. طبعا با تسلط بر خط بابلی، نمی‌توان خط عیلامی را هم خواند. 

خط میخی عیلام

منبع عکس: نامشخص

جاذبه‌های گردشگری به‌جای مانده از عیلامی‌ها

آشوربانی‌پال با حمله به عیلام، آثار معماری این قلمرو را نابود کرد. آنچه به‌عنوان مهم‌ترین آثار این دوره برجای مانده‌اند عبارت‌اند از:

زیگورات چغازنبیل

بازمانده‌های معبد چغازنبیل در شهرستان شوش، در نزدیکی هفت تپه، یکی از آثار تاریخی به‌جای مانده از دوره عیلام است. این معبد در ۴۰ کیلومتری جنوب شرق شوش واقع شده است.

زیگورات چغازنبیل در دوره عیلام میانه، برای اینشوشیناک ایزد نگهبان، ساخته شد

زیگورات چغازنبیل به نام مجموعه مذهبی دوراونتاش نیز شهرت دارد. این معبد را اوناش ناپیرپشا برای اینشوشیناک، ایزد نگهبان ساخته است. معماری این اثر شباهت زیادی به زیگورات‌های ساخته شده سومری دارد. برخی بر این عقیده‌اند اصل بنا مربوط به دولت سومر است. معبد چغازنبیل مانند دیگر معابد عیلامی در جنگ‌های بین ایران و آشور به فرماندهی آشوربانی‌پال از بین رفت.

زیگورات چغازنبیل

منبع عکس: نامشخص

نقش برجسته کول فرح

از دیگر آثار برجای مانده دوره عیلام می‌توان به نقش برجسته‌ها و سنگ‌نگاره‌های کول فرح یا کول فره اشاره کرد. سنگ‌نگاره‌های کول‌فره در هفت کیلومتری ایذه قرار دارند. این مجموعه ۶ نقش برجسته را شامل می‌شود که متعلق به دوره عیلامی هستند.

نقش برجسته اول در کول فره، مراسم قربانی یک حکمران را نشان می‌دهد. در این نقش برجسته، شاه هانی، یکی از حکمای هم‌دوره شوتروک ناهونته در حال قربانی کردن است. در این تصویر، سه نوازنده برای شاه می‌نوازند که دوتا از آن‌ها ساز و یکی دیگر دف در دست دارد. در این تصویر، نقش یک شکارچی و بز کوهی نیز دیده می‌شود. در قسمتی از نقش برجسته، شرح قربانی هانی نوشته شده است.

۶ نقش برجسته از دوره عیلام در کول فرح بر جای مانده است

نقش برجسته دوم روی یک سنگ مثلث شکل حجاری شده است. در این نقش، صحنه قربانی تصویر شده است. در این تصویر، فردی دستان خود را به حالت نیایش جلوی صورت خود گرفته و لباس او شباهتی به لباس عیلامی‌ها ندارد. در این تصویر یک گاو نر برای قربانی روی زمین قرار گرفته و در سمت چپ او، چهار مرد به‌دنبال فردی که در وسط صحنه در حالت نیایش قرار دارد، در حرکت هستند.

در نقش برجسته سوم که روی یک سنگ چهارگوش حجاری شده است، مجسمه یکی از خدایان روی دوش چهار مرد قرار دارد و شاه با همراهانش آن‌ها را دنبال می‌کند. در این نقش برجسته، جمعیت زیادی از افراد حجاری شده‌اند. در قسمت شرقی نقش برجسته، صحنه یک قربانی به تصویر کشیده شده است که در آن چندین غزال و سه گاو در حرکت هستند. هفت مرد بدون لباس در این نقش برجسته مشاهده می‌شوند که اسیران جنگی هستند. این نقش برجسته، شلوغ‌ترین نقش‌برجسته در کول فرح است.

نقش برجسته کول فرح

منبع عکس: نامشخص

نقش برجسته چهارم در کول فرح به مادر نقوش تخت جمشید شهرت دارد. علت این شهرت، شباهت زیادی است که نقش برجسته‌های پلکان آپادانا و کاخ صد ستون در تخت جمشید، به نقش برجسته کول فرح دارند. در این نقش برجسته، شاه ردایی بلند بر تن کرده و روی تخت نشسته است. جلوی شاه یک میز قرار دارد که هدایایی روی آن گذاشته‌اند. پشت سر شاه، سه نفر ایستاده‌اند و پایین تصویر افرادی قرار دارد که در چهار ردیف، صف بسته‌اند و یک دست خود را به حالت نیایش و دست دیگر را به جلو دراز کرده‌اند.

نقش برجسته پنجم کول فرح، یک فرد عیلامی را در حال انجام مراسم مذهبی نشان می‌دهد. این فرد جلوی یک آتشدان قرار گرفته و در برابر او، حیوانات قربانی شده قرار دارند.

نقش برجسته ششم در کول فرح، مربوط به حمل یک مجسمه است. این نقش برجسته شباهت زیادی به نقش برجسته سوم دارد. در این تصویر، چهار نفر در حالی که کلاه بر سر گذاشته‌اند، مجسمه‌ای را حمل می‌کنند.

نقش برجسته عیلامی کول فرح

منبع عکس: نامشخص

هفت تپه

هفت تپه از محوطه‌های باستانی است که در استان خوزستان و در ۱۰ کیلومتری جنوب شرقی شوش قرار دارد. این محوطه باستانی یکی از شهرهای دوره عیلام را در خود جای داده است. شهر هفت تپه را از مراکز مهم سیاسی عیلام، در سال ۱۵۰۰ قبل از میلاد و دوره پادشاهی تپتی اهر، یعنی عصر عیلام نو دانسته‌اند. در هفت تپه، یک آرامگاه خانوادگی نیز وجود داشت که بنای آن با طاق هلالی ساخته شده است. شهر هفت تپه توسط سپاهیان آشوربانی‌پال از بین رفت و نابود شد.

هفت تپه

منبع عکس: نامشخص

اشکفت سلمان

اشکفت سلمان، در جنوب ایذه امروزی در استان خوزستان واقع شده است. در این مکان چهار نقش برجسته از دوره عیلام برجای مانده، که مربوط به هانی، شاه آپیر هستند. موضوع نقش ‌برجسته‌ها، مراسم نیایش شاه هانی را به تصویر کشیده است. آنچه این نقش برجسته را جذاب می‌کند، حضور زن در کنار مرد، در یکی از نقش برجسته‌های موجود در این مکان است. در این مکان یک کتیبه میخی از دوره شاه آپیر نیز وجود دارد که می‌توان آن را بزرگ‌ترین کتیبه عیلامی برجای مانده از این دوره دانست.

اشکفت سلمان

منبع عکس:wikipedia

حکومت عیلام در فلات ایران در حدود چندین هزار سال دورام داشت. عیلامی‌ها در سرزمینی کوهستانی، حکومت ملوک‌الطوایفی خود را بنیاد نهاند و سپس در دوره‌های بعد با روی کار آمدن پادشاهان قدتمند، توانستند حکومت خود را توسعه داده و بر تمامی جنوب غرب ایران مسلط شوند. عیلامی‌ها در نبرد با بابل، توانستند بر آن مسلط شوند و مجسمه مردوک، خدای بزرگ بابل را به سرزمین خود انتقال دهند. حکومت عیلام مانند هر حکومت دیگری به اوج خود رسید و توانست تمدن و معماری قابل ملاحظه‌ای را در عصر خود به نمایش بگذارد؛ اما این حکومت مقتدر نتوانست در برابر پادشاه بزرگ آشور، یعنی آشور بانی‌پال، ایستادگی کند و در سال ۶۴۰ پیش از میلاد، به او تسلیم شد. آشوربانی پال قلمرو حکومت عیلام را با خاک یکسان کرد به‌طوری که چیزی از آن برجای نماند. شما هم نظر خود را درباره سلسله عیلام، با کاربران کجارو به اشتراک بگذارید.

عکس کاور از سید حامد موسوی

پرسش‌های متداول

تاریخ عیلام به چند دوره تقسیم می‌شود؟

تاریخ عیلام به سه دوره عیلام باستان، عیلام میانه و عیلام جدید تقسیم می‌شد.

پادشاهان مشهور عیلام چه کسانی هستند؟

کوتیک اینشوشیناک، شوتروک ناهونته، شیلهاک اینشوشیناک و کودور ناهونته از پادشاهان معروف سلسله عیلام هستند.

اعتقادات و فرهنگ عیلامی‌ها بر چه اساسی استوار بود؟

اعتقادات عیلامی‌ها بر پرستش ارواح و برخی عناصر طبیعت استوار بود. زبان این سلسله زبان آنزانی و خط آن، خط میخی عیلامی بود.

آثار تاریخی به‌جای مانده از عیلامی‌ها کدامند؟

زیگورات چغازنبیل و نقش برجسته کول فرح

مطالب مرتبط:

    برچسب‌ها تاریخی

    دیدگاه