تنگه هرمز کجاست و چه اهمیتی دارد؟

تنگه هرمز کجاست و چه اهمیتی دارد؟

مینا بهزادی‌منش
| پنجشنبه, ۶ آذر ۹۹ ساعت ۱۸:۰۵

تنگه هرمز مهم‌ترین شاهراه ترانزیت دریایی نفت جهان است و تنها راه ورود به خلیج فارس و دسترسی دریایی به کشورهای منطقه محسوب می‌شود.

تنگه هرمز آبراهی بسیار مهم در جنوب ایران است و از مهم‌ترین مسیرهای تردد تجاری در جهان به شمار می‌رود. قرار داشتن بخش قابل توجهی از منابع نفت و گاز جهان در آب‌های خلیج فارس، اهمیت تنگه هرمز را به طرز چشمگیری افزایش می‌دهد. تمام کشورهای صادر کننده نفت از منطقه خلیج فارس، بخش قابل توجهی از تولید روزانه خود را از مسیر تنگه هرمز به دیگر نقاط جهان می‌فرستند.

در سال‌های اخیر به دلیل تنش‌های گسترده سیاسی و تسلط ایران بر بخش‌های وسیعی از تنگه هرمز، نیروهای نظامی حضور بیش‌تری در تنگه هرمز و اطراف آن داشته‌اند. در واقع هر تغییری در محدوده تنگه هرمز، بر اقتصاد جهان تاثیر می‌گذارد. در این مقاله ابتدا به معرفی تنگه هرمز و سپس به بررسی اهمیت تنگه هرمز و جایگاه راهبردی آن در جهان می‌پردازیم. 

آنچه می‌خواهید درباره تنگه هرمز بدانید:

تنگه هرمز ایران

موقعیت تنگه هرمز در جنوب نقشه ایران

منبع عکس: خبرگزاری مشرق

تنگه هرمز آبراهه‌ای حساس و کاربردی در منطقه خاورمیانه است که به دلیل قرار گرفتنش در شاهراه ارتباطی دریای عمان و خلیج فارس و امکان دستیابی کشورهای حاشیه خلیج فارس از طریق این تنگه به آب‌های آزاد، اهمیت بالایی در جهان دارد. پس از کشف نفت در آب‌های خلیج فارس، اهمیت تنگه هرمز نسبت به قبل نیز بسیار بیش‌تر شد.

جزایر ایرانی قشم، هرمز، لارک و هنگام در تنگه هرمز و اطراف آن قرار دارند و تسلط ایران به این تنگه را افزایش می‌دهند

در طول سالیان دراز حکومت‌های استعمارگر زیادی با حمله به جنوب ایران یا پیشروی در ایران و حتی از راه دوستی و مذاکره با ایران، سعی در به دست گرفتن کنترل تنگه هرمز کرده‌اند؛ البته باید گفت در بازه‌هایی از تاریخ نیز موفق بوده‌اند. با توجه به صادرات نفت از مسیر این تنگه که هم‌چنان از اصلی‌ترین منابع تامین انرژی در جهان به شمار می‌رود، می‌توان به موقعیت راهبردی تنگه هرمز پی برد؛ تا جایی که تغییر و تحول در این تنگه اقتصاد جهان را دستخوش تغییر می‌کند. در طول تاریخ ایران در سده‌های اخیر، پادشاهان و دولت‌های مختلف مانند نادر شاه افشار در دوره زندیه، شاه عباس صفوی و پادشاهان پهلوی، درگیری‌های بین المللی زیادی با دولت‌های خارجی از جمله آمریکا، اسپانیا، پرتغال و بریتانیا داشته‌اند؛ اما در نهایت ایران تسلط خود را بر روی تنگه هرمز حفظ کرده است.

تنگه هرمز در جنوب ایران، استان هرمزگان را به استان مسندم در کشور عمان وصل می‌کند. امارات متحده عربی و عربستان، به عنوان همسایگان اصلی کشور عمان، مدعیان اصلی در خاور میانه برای بهره‌برداری بیش‌تر از تنگه هرمز هستند و تاکنون تلاش‌های زیادی برای دور زدن این تنگه نیز کرده‌اند. کشتی‌های تجاری غول پیکر و نفتکش‌های عظیم بین‌المللی، بیش‌ترین تردد را در مسیر تنگه هرمز دارند.

نمایش ناو ایرانی در آب های تنگه هرمز از نمای بالا

منبع عکس: آفتاب نیوز، عکاس نامشخص

نام تنگه هرمز از واژه «هورموغ» در گذشته آمده که ترکیب کلمه‌های «هور» و «موغ» است. موغ به معنای نخل و موغستان به معنای نخلستان، به استان هرمزگان اتلاق می‌شده است. به طور خاص این منطقه در گذشته در شهرستان میناب کنونی قرار داشته است که نزدیک‌ترین بخش استان هرمزگان به تنگه هرمز نیز هست. در برخی منابع به اشتباه ریشه نام هرمز را از «هرمزد» که تلفظ امروزی اهورامزد است می‌دانند، که درست نیست.

نزدیک‌ترین جزیره‌های ایرانی به تنگه هرمز جزایر قشم، هنگام، هرمز و لارک هستند. این جزیره‌ها به دلیل نزدیکی به این تنگه موقعیت راهبردی ویژه‌ای پیدا کرده‌اند؛ به خصوص جزیره قشم به دلیل مساحت بالا و ظرفیت‌های بالای گردشگری اهمیتی دو چندان دارد.

تنگه هرمز کجاست؟

محل دقیق تنگه هرمز در جنوب نقشه ایران

منبع عکس: خبرگزاری تسنیم

تنگه هرمز بین دریای عمان و خلیج فارس قرار دارد و تنها مسیر ارتباطی خلیج فارس به آب‌های آزاد در جهان است. شمال تنگه هرمز شهرستان میناب در استان هرمزگان قرار گرفته است و این تنگه از جنوب به شبه جزیره مسندم در شمالی‌ترین نقطه کشور عمان می‌رسد. گستره تنگه عمان به سه بخش تقسیم می‌شود. این بخش‌ها شامل آب‌های سرزمین ایران، آب‌های سرزمین عمان و آب‌های آزاد می‌شوند. شاید دانستن این نکته جالب توجه باشد که بخش عمده طرح‌های تفکیک تردد کشتی‌ها، در آب‌های عمان قرار گرفته‌اند.

تقسیم جغرافیایی تنگه هرمز به صورت ۱۲ مایل دریایی، معادل ۲۲ کیلومتر برای آب‌های ایران، ۱۲ مایل دریایی یا ۲۲ کیلومتر از ساحل عمان و سه کیلومتر آب‌های آزاد است. هیچ کدام از دو دولت ایران و عمان حق دخل و تصرف در آب‌های مجاور را ندارند و هر یک تنها می‌توانند در سواحل خود نظارت کنند.

مانور نیروهای نظامی نیروی دریایی ایران در تنگه هرمز

منبع عکس: خبرگزاری شبستان، عکاس نامشخص

عرض تنگه هرمز در نقاط مختلف تغییر می‌کند؛ اما کنترل نظامی بر روی این مسافت میسر است. بر طبق مقررات عهدنامه کنوانسیون جهانی در مورد حقوق دریاها که در سال ۱۹۸۲ میلادی به تصویب رسیده است، همه کشتی‌های نظامی و بازرگانی امکان تردد از این تنگه را در شرایط صلح دارند.

منطقه مشرف بر تنگه هرمز در ایران منطقه‌ای نظامی به شمار می‌رود و تردد در آن با کسب مجوزهای لازم امکان‌پذیر است. (مشاهده موقعیت مکانی تنگه هرمز روی نقشه)

تنگه هرمز چگونه آبراهی است؟

تردد کشتی های نظامی و تجاری از عرض تنگه هرمز از نمای بالا

منبع عکس: شبکه تلویزیونی العالم

در دریاها و اقیانوس‌های بزرگ جهان آبراهه‌هایی با موقعیت‌های متفاوت وجود دارند؛ اما از مهم‌ترین خصوصیت آبراه مناسب می‌توان به عرض دهانه آن اشاره کرد. تنگه هرمز آبراهه‌ای با ورودی مناسب برای تردد کشتی‌ها و نفتکش‌های عظیم جهان است. کشتی‌های عبوری از تنگه هرمز به لحاظ اقتصادی، نظامی و سیاسی بسیار اهمیت دارند. در جهان تنگه‌های محدودی با موقعیت راهبردی تنگه هرمز و در این ابعاد وجود دارند.

در شرایط صلح، امکان تردد در تنگه هرمز برای همه کشورها وجود دارد و در مواقع خاص مانند شرایط جنگی در کشورهای ایران و عمان، قوانین خاصی برای عبور کشتی‌ها وضع می‌شوند

به صورت تقریبی می‌توان گفت در حدود ۲۰ درصد از نفت صادراتی جهان در طول روز از تنگه هرمز عبور می‌کند. نزدیک به ۱۸ میلیون بشکه از ۱۰۰ میلیون بشکه نفت صادراتی، روزانه از تنگه هرمز منتقل می‌شوند. در بازه‌هایی از زمان این رقم تا ۳۰ درصد افزایش یافته است. کشورهای منطقه خاورمیانه مانند ایران، امارات، کویت و عراق که از اعضای اصلی سازمان اوپک هستند، سهم زیادی از تولید نفت خود را از طریق تنگه هرمز به جهان صادر می‌کنند. کشور قطر نیز که بزرگ‌ترین صادر کننده گاز طبیعی مایع در جهان به شمار می‌رود، همه فرآورده‌های صادراتی‌اش را از تنگه هرمز به کشورهای اروپایی و آمریکایی می‌فرستد.

امکان استفاده و بهره‌برداری از موقعیت و منابع تنگه هرمز در اختیار ایران و عمان است. در شرایط صلح امکان استفاده از تنگه برای تردد کشتی‌ها میسر است؛ اما در زمان‌های خاص، اگر یکی از کشورهای ایران و عمان درگیر جنگ باشند، می‌توانند همه کشتی‌های عبوری از تنگه را پیش از عبور بازرسی کنند. در حالت کلی استفاده از حریم تنگه هرمز برای کشورهای هم جوار با آن مجاز است و امکان به تعلیق درآوردن ترددها برای کشورهای مشرف به تنگه وجود ندارد. در دوران جنگ ایران و عراق نیز، کشتی‌ها طبق ضوابطی خاص از این تنگه می‌گذشتند.

کنترل نظامی تنگه هرمز توسط کشتی های ایرانی

منبع عکس: خبرگزاری تسنیم، عکاس نامشخص

عرض تنگه هرمز در باریک‌ترین قسمت ۳۸ کیلومتر (حدود ۲۱ مایل دریایی) و در پهن‌ترین نقاط تا ۹۶ کیلومتر (حدود ۵۲ مایل دریایی) می‌رسد. راه دریایی آن برای مسیر کشتیرانی سه کیلومتر پهنا دارد که کنترل تردد را راحت می‌کند. طول تنگه هرمز به ۱۶۷ کیلومتر معادل ۱۰۴ مایل می‌رسد. تنگه هرمز از خلیج فارس عمیق‌تر است و شیب کف آن در جهت شمال به جنوب تغییر می‌کند و افزایش می‌یابد؛ تا جایی که عمق آب در حوالی جزیره لارک ۳۶ متر است و در نزدیکی شبه جزیره مسندم از  ۱۰۰ متر نیز فراتر می‌رود. این در حالی است که عمیق‌ترین بخش های خلیج فارس از ۹۰ متر عمیق‌تر نیستند. انحنای تنگه هرمز به سمت شمال و داخل فلات ایران است و به همین دلیل خط ساحلی بیش‌تری در کرانه‌های ایران دارد.

تنگه هرمز در جهان

تصویری از نمای بالا از تردد کشتی ها در تنگه هرمز نزدیک ساحل

منبع عکس: gulfnews.com، عکاس نامشخص

تنگه هرمز در طول تاریخ به دلیل موقعیت حساسی که دارد، محل منازعه‌های بین‌المللی بوده است. کشور ایران تسلط نظامی بالایی بر تنگه هرمز دارد و وجود جزایر متعدد در این تنگه، این امکان را برای نیروهای نظامی ایران ساده‌تر کرده است. گرچه ایران و عمان هر دو سهم مشترکی از این تنگه دارند، اما به دلیل وسعت کشور عمان و نیروهای نظامی محدود، در عمل تسلط نظامی ایران بر روی تنگه هرمز بیش‌تر است.

به طور کلی می‌توان تنگه هرمز بین خلیج فارس و اقیانوس هند، «تنگه جبل الطارق» در جنوب اسپانیا و بین دریای مدیترانه و اقیانوس اطلس، «تنگه باب المندب» در جنوب یمن و بین دریای سرخ و اقیانوس هند، «تنگه بسفر» در غرب ترکیه و بین دریای سیاه و دریای مرمره، «تنگه داردانل» در شمال غرب ترکیه و بین دریای اژه و مرمره، «تنگه مالاکا» بین اقیانوس هند و دریای چین جنوبی در اقیانوس آرام، «کانال پاناما» بین اقیانوس اطلس و آرام، «دماغه امید نیک» در جنوب آفریقا و مشرف به اقیانوس اطلس و «کانال سوئز» بین دریای مدیترانه و دریای سرخ را مهم‌ترین تنگه‌های جهان برشمرد.

تنگه هرمز دومین تنگه پر تردد جهان به شمار می‌رود. خلیج فارس در حدود ۶۸ درصد از ذخایر نفت و گاز جهان را در خود دارد و به این ترتیب می‌توان تنگه هرمز را یکی از بزرگ‌ترین مسیرهای انتقال انرژی در دنیا دانست. بنابراین تامین امنیت تنگه هرمز، تاثیر مستقیمی بر تامین منابع انرژی در جهان دارد.

کشتی نظامی ایرانی در مانور تنگه هرمز

منبع عکس: خبرگزاری مهر، عکاس نامشخص

صادرات نفت از تنگه هرمز به بازارهای جهانی در آسیا، آمریکا و اروپای غربی انجام می‌شود. یکی از کشورهای آسیا که بیش‌ترین حجم صادرات نفت خود را از طریق تنگه هرمز انجام می‌دهد، کشور ژاپن است. ژاپن بیش از ۷۵ درصد از نفت خام تولیدی‌اش را از این طریق صادر می‌کند. جابه‌جایی نفت به وسیله نفتکش‌های بزرگ با ظرفیتی بیش از دو میلیون بشکه صورت می‌گیرد.

اگر به هر دلیلی تنگه هرمز مسدود و صادرات نفت و فرآورده‌های آن از این مسیر متوقف شود، بازارهای جهانی با کمبودی بالغ بر ۲۰ میلیون بشکه مواجه می‌شوند که این مساله باعث رشد چشمگیر قیمت هر بشکه نفت در بازار جهانی خواهد شد. در واقع بسته شدن تنگه هرمز به معنای توقف صادرات ۹۰ درصد از نفت منطقه حوزه خلیج فارس و مسدود شدن معامله‌های تجاری این حوزه در سطح جهانی می‌شود.

مانور نظامی کشتی های ایرانی در تنگه هرمز

منبع عکس: tala.ir، عکاس نامشخص

اهمیت تنگه هرمز

عبور نفتکش های عظیم تجاری از کنار قایق های محلی در تنگه هرمز

منبع عکس: خبرگزاری تابناک، عکاس نامشخص

کشورهای حوزه خلیج فارس میزان متفاوتی از تولید نفت خود را از تنگه هرمز صادر می‌کنند. عربستان در حدود ۸۸ درصد، ایران در حدود ۹۰ درصد، امارات متحده عربی ۹۹ درصد و عراق در حدود ۹۸ درصد از تولید نفت و فرآورده‌های آن را از این تنگه صادر می‌کنند. کشورهای کویت و قطر نیز ۱۰۰ درصد صادراتشان از همین مسیر صورت می‌گیرد. البته تردد در تنگه هرمز تنها محدود به نفتکش‌های بزرگ نیست و بیش از ۵۰ درصد از داد و ستد بازرگانی کشورهای منطقه، از این مسیر و به وسیله کشتی‌های تجاری عظیم انجام می‌شود.

با توجه به مسایل مطرح شده در قسمت‌های قبل، می‌توان نتیجه گرفت تنگه هرمز شاهراهی حیاتی برای اقتصاد نفتی در جهان به شمار می‌رود و از مهم‌ترین مسیرهای تردد دریایی در جهان است. بسته بودن یک روز تنگه هرمز می‌تواند قیمت هر بشکه نفت را تا بیش از ۲۰۰ دلار نیز افزایش دهد. چنانچه کشور ایران اقدام به بستن تنگه هرمز کند، به لحاظ فنی بین چند روز تا سه ماه طول می‌کشد تا مجدد باز شود که این مسئله می‌تواند اقتصاد جهان را دستخوش تغییرات زیادی کند.

تنگه هرمز روی نقشه

مسیر تردد نفتکش ها در تنگه هرمز روی نقشه

منبع عکس: خبرگزاری علم و فناوری

با بررسی موقعیت مکانی تنگه هرمز بر نقشه، می‌توانید اهمیت اشاره شده در مورد آن و موقعیت تنگه هرمز در جوار کشورهای حاشیه خلیج فارس را ببینید.

نقشه هوایی تنگه هرمز

تصاویر هوایی زیبایی از خلیج فارس و تنگه هرمز توسط دوربین‌های ماهواره‌ای به ثبت رسیده‌اند. نمونه‌های زیر از زیباترین تصاویر هوایی تنگه هرمز هستند.

منابع عکس‌ها: خبرگزاری های ایلنا و جماران

در صورت تمایل میتوانید نظر خود را درباره این مقاله در ادامه بیان کنید. اگر درباره تنگه هرمز اخبار یا اطلاعات دیگری دارید، با ما و دیگر کاربران کجارو به اشتراک بگذارید.

پرسش‌های متداول

تنگه هرمز کجاست؟

تنگه هرمز در جنوب کشور ایران و شمال کشور عمان است و خلیج فارس را به دریای عمان و سپس آب‌های آزاد در اقیانوس هند وصل می‌کند.

تنگه هرمز در تصرف چه کشورهایی است؟

بر اساس توافقی جهانی، استفاده از تنگه‌های مهم جهان که مسیرهای ارتباط بین‌المللی هستند، در شرایط صلح، برای همه کشورها آزاد است؛ اما بهره‌برداری از منابع تنگه هرمز و نظارت بر آن مختص کشورهای ایران و عمان است؛ گرچه در طول سال‌های اخیر اتحادیه اروپا و ایالات متحده آمریکا نیز، در تنگه هرمز و نزدیک آن حضور نظامی داشته‌اند. 

اهمیت تنگه هرمز در چیست؟

وجود منابع عظیم نفت و گاز درخلیج فارس و انتقال بیش از ۲۰ درصد از تولید نفت جهان از این تنگه، اهمیت تنگه هرمز را بالا برده‌اند.

جایگاه تنگه هرمز در جهان چگونه است؟

تنگه هرمز را به عنوان دومین مسیر پر تردد نفتی در جهان می‌شناسند.

 

 

 

دیدگاه  

    تبلیغات