چرا ۱۴ مهر روز تهران نام‌گذاری شده است؟

تهران با وجود جایگاه مهم اقتصادی، سیاسی و اجتماعی خود، گاهی در میان شلوغی، ترافیک و آلودگی‌های شهری، کمتر از گذشته تاریخی و ظرفیت‌های فرهنگی‌اش دیده می‌شود. با وجود تنوع جاهای دیدنی تهران، این شهر بیشتر با تصویری از یک کلان‌شهر شلوغ و پرتردد شناخته می‌شود.

با این حال، تهران تاریخی طولانی و پر فراز و نشیب دارد و بخش مهمی از تحولات سیاسی و اجتماعی ایران در این شهر رقم خورده است. به همین دلیل، در سال ۱۳۹۵ طرحی با یک فوریت از سوی شورای اسلامی شهر تهران به شورای فرهنگ عمومی کشور ارائه شد که پس از تصویب، ۱۴ مهرماه در تقویم رسمی کشور به نام «روز تهران» ثبت شد.

طبق شواهد تاریخی قدمت حضور انسان‌ها در اطراف تهران به ۷٬۰۰۰ سال قبل می‌رسد؛ کشف اسکلت زنی ۳۰ ساله با قدمت حدود هفت هزار سال در منطقه مولوی تهران شاهدی بر این تاریخ است. همچنین کاوش‌های باستان‌شناسی در منطقه قیطریه تهران نیز شواهدی از زندگی در محدوده فعلی شهر تهران در حدود ۳ هزار سال پیش نشان می‌دهد.

در دوره صفوی، طهران همچنان یکی از آبادی‌های اطراف ری به شمار می‌رفت؛ اما به‌تدریج مورد توجه قرار گرفت. شاه طهماسب اول به‌دلیل ارادت ویژه به امامزاده حمزه (ع)، که آرامگاه او در شهر ری قرار دارد، بارها به این منطقه سفر می‌کرد. آب‌وهوای مناسب تهران نیز توجه او را جلب کرد و به دستور او اقامتگاهی برای دربار صفوی و حصاری در اطراف طهران ساخته شد. این حصار بعدها به «حصار صفوی تهران» شهرت یافت و امروزه تنها بخش کوچکی از آن در محدوده بازار تهران باقی مانده است.

ساخت حصار صفوی را می‌توان یکی از نقاط عطف در تاریخ تهران دانست؛ شهری که از آبادی کوچکی در نزدیکی ری به‌تدریج گسترش یافت و چند قرن بعد به پایتخت ایران تبدیل شد.

آقامحمدخان قاجار در سال ۱۱۷۴ هجری قمری تهران را به‌عنوان پایتخت حکومت خود انتخاب کرد. او در نوروز همان سال در کاخ گلستان تاج سلطنت بر سر گذاشت و تهران را مرکز پادشاهی خود قرار داد.

انتخاب تهران به‌عنوان پایتخت دلایل مختلفی داشت. موقعیت جغرافیایی شهر، نزدیکی به مناطق محل استقرار ایل قاجار و شرایط مناسب دفاعی از جمله عواملی بودند که در این تصمیم نقش داشتند. تهران همچنین به مناطق شمالی کشور و مسیرهای ارتباطی مهم دسترسی داشت و از نظر سیاسی و نظامی موقعیت مناسبی برای حکومت قاجار فراهم می‌کرد.

تا انقلاب مشروطه، تهران عمدتا با عنوان «دارالخلافه» شناخته می‌شد. به‌ویژه در دوره سلطنت ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه، پایتخت ایران با عنوان‌های «دارالخلافه ناصری» و «دارالخلافه مظفری» شناخته می‌شد.

در مردادماه ۱۲۸۵، فرمان مشروطیت به امضای مظفرالدین شاه قاجار رسید. پس از آن، نخستین جلسه مجلس شورای ملی در ۱۴ مهر همان سال در کاخ گلستان و با حضور مظفرالدین شاه تشکیل شد.

تشکیل نخستین دوره مجلس شورای ملی یکی از مهم‌ترین رویدادهای تاریخ معاصر ایران بود. پس از تشکیل مجلس، قانون اساسی ایران نیز به تصویب رسید و تهران به‌عنوان مرکز سیاسی و پایتخت کشور، بیش از گذشته جایگاه خود را تثبیت کرد.

درباره ریشه نام تهران نظرهای متفاوتی وجود دارد. به اعتقاد برخی تهران یعنی دامنه گرم در مقابل شمران که دامنه سرد است. برخی بر این باور هستند که سراسر دشت پهناوری که امروز تهران بزرگ خوانده می‌شود، در میان کوه‌های اطراف، گود به نظر می‌رسید و بدین سبب «تَهِ ران» نامیده شد. تعدادی نیز «تهران» را «تَهِ ران» می‌دانند و معتقدند ساکنان قدیمی منطقه هنگام حمله دزدان و دشمنان به انتهای خانه‌های خود و زیرزمین‌هایی شبیه غار پناه می‌بردند.

مهرالزمان نوبان، صاحب‌نظر در ریشه نام شهرها و روستاها، می‌گوید:

برخی گفته‌اند در گذشته دور تیره‌ای از خاندان طاهری خراسان در اینجا زندگی می‌کردند. ازاین‌رو به این شهر «طاهِران» گفتند. طرفداران این نظریه می‌گویند «طاهران» بعدها به «طِهران» تبدیل شد.

حسین کریمان در کتاب قصران می‌نویسد:

تهران در اصل گِهران بوده به‌معنی جای گرم (گِه: گرم + ران: جا) در برابرِ شِمیران که جای سرد است. شِم و سِم به‌معنی سرد است و شمیران و سِمیرُم به‌معنی جای سرد است. تبدیل «گ» در «گِهران» به «ت» در گویش مردم قصران و آبادی‌های پیرامون طبیعی است. همان گونه که «گِل» را «تیل» یا «تِوِل» تلفّظ می‌کنند.

با گسترش جنبش مشروطه و تغییرات تدریجی در شیوه نگارش فارسی، شکل «تهران» به‌تدریج رواج پیدا کرد و در دوره پهلوی اول و پس از تأسیس فرهنگستان ایران، استفاده از «تهران» به‌جای «طهران» تثبیت شد.

تا سال ۱۳۹۵ در تقویم رسمی ایران روزی به نام تهران اختصاص نداشت. در این سال، نمایندگان چهارمین دوره شورای اسلامی شهر تهران پیشنهاد کردند با توجه به جایگاه تاریخی، سیاسی و فرهنگی پایتخت، روزی در تقویم رسمی کشور به نام تهران ثبت شود.

در میان تاریخ‌های مختلف، ۱۴ مهر به دلیل ارتباط آن با یکی از مهم‌ترین رویدادهای تاریخ معاصر ایران انتخاب شد. در ۱۴ مهر ۱۲۸۵، نخستین جلسه مجلس شورای ملی در تهران تشکیل شد؛ رویدادی که پس از صدور فرمان مشروطیت و در جریان شکل‌گیری نظام مشروطه در ایران اتفاق افتاد.

پیشنهاد نام‌گذاری ۱۴ مهر به‌عنوان روز تهران در قالب یک فوریت به شورای فرهنگ عمومی کشور ارائه شد و در تیرماه ۱۳۹۵ به تصویب رسید. از آن زمان، ۱۴ مهر در تقویم رسمی کشور با عنوان «روز تهران» ثبت شده است.

بنابراین، دلیل انتخاب ۱۴ مهر را باید در نقش تهران در تحولات سیاسی ایران جست‌وجو کرد. تشکیل نخستین مجلس شورای ملی در این شهر، یکی از نقاط عطف تاریخ معاصر ایران بود و به همین دلیل این تاریخ برای بزرگداشت تهران انتخاب شد.

۱۴ مهر فرصتی برای معرفی تاریخ، فرهنگ و جاذبه‌های پایتخت است. در این روز معمولا برنامه‌های مختلفی با محوریت تهران‌شناسی برگزار می‌شود؛ از تورهای گردشگری و بازدید از بناهای تاریخی گرفته تا برنامه‌های فرهنگی، هنری و آموزشی.

برگزاری تورهای شهری، همایش‌های خانوادگی، برنامه‌های عکاسی و نقاشی و فعالیت‌های فرهنگی برای کودکان از جمله برنامه‌هایی هستند که در سال‌های مختلف به مناسبت روز تهران برگزار شده‌اند.