صنایع دستی بافتنی کهن؛ ناگفته هایی از صنایع دستی کهن منطقه کرمانشاه (بخش اول)

زهره زرشکیان
سه شنبه، ۳۰ شهریور ۱۳۹۵ ساعت ۱۸:۰۰
صنایع دستی بافتنی کهن؛ ناگفته هایی از صنایع دستی کهن منطقه کرمانشاه (بخش اول)

صنایع دستی بافتنی در استان کرمانشاه همزمان با دامپروری و استفاده از پشم و موی احشام شکل گرفته و به تدریج رونق یافته است. تاریخچه شکل‌گیری این هنر دستی کهن و انواعی از این آثار را می‌توانید در این مقاله از کجارو بخوانید.

در سری مقالات صنایع دستی کهن منطقه کرمانشاه، به معرفی برخی از آثار هنری و دستی کهن این خطه می‌پردازیم. در این مقالات تلاش می‌شود گوشه و چکیده‌ای از این هنرها که تا حدودی نیز در حال منسوخ شدن است، با پایبندی به لفظ به‌کار گرفته شده محلی معرفی شود. هدف این مقالات معرفی هنرهای کمتر شناخته شده و کهن است. در ادامه با نمونه‌هایی از صنایع دستی بافتنی کهن کرمانشاه آشنا خواهید شد.

صنایع دستی بافتنی کهن در کرمانشاه

قدمت دامپروری به هزاره هشتم قبل از میلاد می‌رسد. از آن زمان بوده که از مو و پشم احشام استفاده‌های گوناگون می‌شده است. بعد از آن پشم‌ریسی و بافتن آن در میان مردم رونق گرفت.

از میان بافتنی‌های کهن استان کرمانشاه می‌توان به ابتدایی‌ترین نوع آن یعنی طناب (رسن)، آوهار و ورک (که از نخستین بافتنی‌های مرسوم میان عشایر بوده و هنوز هم ادامه دارد) اشاره کرد.

کاربرد صنایع دستی بافتنی

این بافتنی‌ها با توجه با کاربرد متنوع آن‌ها، به صورت تلفیقی یا به تنهایی به کار می‌روند. برای بستن بار و بنه، استفاده برای گذر از دره‌ها و رودها، بستن احشام، بستن چوب‌ها برای ساهت پل بر روی رودخانه، ساخت سرپناه و ساخت سبدهای پشمی از کاربردهای صنایع دستی بافتنی کرمانشاه است.

صنایع دستی بافتنی به مرور وارد مرحله بهتری شد و برای حصاربافی دوار مورد استفاده قرار گرفت. با این تحول، در آن زمان رونق خاصی پیدا کرد. دواربافی با استفاده از دارهای افقی و وسایل ابتدایی نظیر شانه چوبی، کریکت چوبی و چوب بلوط انجام می‌شد. این بافتنی ساده و بدون نقش، استفاده‌های مختلفی دارد.

دوار، خانه‌ای سبک، راحت، قابل حمل و در عین حال در برابر سرما و گرما بسیار مقاوم است. دوار با موی بز بافته می‌شود. این بافتنی سنتی جزو اولین بافتنی‌های بشری است که بعدها تکامل پیدا کرد و «چیت» یا «چیغ» که امروزه حصار سیاه‌چادر عشایری است ساخته شد. از آن به عنوان زیرانداز نیز استفاده می‌شود؛ زیراندازی که تار و پود آن چوب نی توخالی است. این بافتنی سنتی نسبت به نفوذ رطوبت بسیار مقاوم است.

چیت پس از گذشت زمان به گلیم و پس از آن گلیم به فرش تبدیل شد. در این شرایط بافتنی‌های پرزدار در ایران رونق گرفت و باعث تحولاتی مناسب در نقش، طرح و بافت شد.

تاریخچه صنایع دستی بافتنی

با نشانه‌های به جا مانده در بین عشایر کوچ‌رو مناطق کوهستانی و کویری، روند رو به رشد بافتنی‌های کهن این سرزمین به خوبی مشهود و مهلوم است. بنابراین نمی‌توان غیر از این نمونه‌های به جای مانده موجود به دنبال تاریخ بافتنی‌های کهن رفت. چون سندیت آن در دست نیست.

علاوه بر آن، دست‌بافته‌ها در گذر زمان، در سرما و گرما تجزیه می‌شوند. اما خوشبختانه آثار اندک به جا مانده از گذشته‌های دور در فکر و ذهن آن‌ها که تا به امروز منتقل شده است، در بین عشایر کوچ‌رو اهمیت بسیاری دارد که می‌توان با بررسی قسمتی از آن‌ها تحلیل درستی از این هنر به دست آورد. برای ثبت و ضبط این هنر سنتی باید چاره‌ای اندیشید و به آن‌ها توجه ویژه داشت. در ادامه به تعدادی از این آثار می‌پردازیم.

نمونه‌هایی از بافتنی‌های کهن منطقه کرمانشاه

آوهار (یک نوع طناب)

آوهار

آوهار در زبان کردی کلهری یعنی آب آور، یعنی وسیله ای که زنان و دختران مشک را با آن به کول خود می‌بندند. دار این بافتنی سنتی افقی است. ابتدا و انتهای آن به خاطر عبور از زیر و روی بار باریک‌تر از قسمت‌های دیگر بافته می‌شود. مابقی آن در حدود ۵ تا ۷ سانتی‌متر است. آوهار در حدود چهار متر طول دارد، رنگ آن بیشتر سفید و سیاه است و به خاطر این‌که زیبا جلوه نماید بر روی قسمتی که روی شانه‌های زنان و دختران ایل قرار می‌گیرد نقش‌های هندسی رنگی ایجاد می‌نمایند. همچنین در کنار گل‌های رنگی هندسی خرمهره‌های آبی یا سنگ‌های تزئینی که برگرفته از محیط زندگی است نیز بر روی آن وصل می‌کنند. این امر باعث می شود که بر سینه و دوش زنان جلوه‌ای بسیار زیبا داشته باشد و باعث می‌شود که دختران هنگام حمل مشک آب با آوهار با شادی، بازی و خواندن آوازهای محلی نه تنها احساس حقارت نکنند، بلکه گیسوان خود را بر روی گونه‌های خود و سپس آوهار و دکمه‌های سنگ‌های تزئینی می‌ریزند که شادی و نشاط خاصی در آن‌ها به وجود می‌آورد. علاوه بر این معمولاً بچه‌های پای کوهپایه‌ها از آوهار برای تاب بازی کردن استفاده می‌کنند. چون علاوه بر این‌که خوش‌رنگ و پهن است، موقع نشستن بر روی آن، آن‌ها را اذیت نمی‌کند.

این دست‌بافته کهن نیز به مهارت خاصی نیاز دارد و بافت آن همچون دوار و جل‌بافی به وسیله زنان ایل در اوقات فراغت انجام می‌گیرد. آوهار بیشتر در بین روستائیان و عشایر استان، به خصوص شهرهای غربی استان رواج دارد. امروزه وجود طناب‌های ماشینی باعث شده که این بافتنی در حال منسوخ شدن باشد و تولید آن کم شود.

کَش (یک نوع طناب)

کش

کش از طناب های هنری اصیل و سنتی صنعت دستی و شبیه آوهار است که زنان آن را می‌بافند. طول کش دو تا سه برابر آوهار است و برای بستن بار اسب و مادیان از این نوع بافتنی سنتی استفاده می شود. با توجه به این‌که کش پهن بافته می‌شود، رختخواب پیچیده در موج (یک نوع جاجیم سنتی) که حجم بیشتر دارد در هنگام کوچ ایل بر روی اسب و مادیان قرار داده می‌شود، با کَش بسته و محکم می‌شود. این نوع بافتنی باعث می‌شود بار نیفتد و پهنای آن باعث می‌شود تا طناب، حیوان باربر را اذیت نکند. کش از طناب‌های قدیمی و مهم عشایر استان است که بسیار محکم و بادوام است. امروزه به علت وجود طناب‌های ماشینی، کَش در حال منسوخ شدن است.

در این بخش از مقاله‌های صنایع دستی کهن کرمانشاه، با تاریخچه و انواعی از صنایع دستی بافتنی در منطقه کرمانشاه آشنا شدیم. در بخش بعدی این مقاله نیز به معرفی آثار دستی سنتی دیگری از شاخه‌ی بافتنی‌ها خواهیم پرداخت. کجارو مشتاقانه منتظر دریافت پیشنهادات و انتقادات شما خوانندگان عزیز در رابطه با این سری مقالات است.

دیدگاه