عروسک های بومی؛ راوی فرهنگ ملی، حامی گردشگری مردم شناسی

زهرا صالح نژاد
چهار شنبه، ۱۰ شهریور ۱۳۹۵ ساعت ۱۸:۰۰
عروسک های بومی؛ راوی فرهنگ ملی، حامی گردشگری مردم شناسی

عروسک‌های بومی که چند سالی است در برخی مناطق کشور به دست زنان روستایی تولید می‌شود، امروزه به یکی از جاذبه‌های فرهنگی و گردشگری روستایی تبدیل شده است. برای آشنایی با این عروسک‌ها با کجارو همراه باشید.

چند سالی است که نگاه حفاظتی و حمایتی فعالان عرصه میراث فرهنگی از بناهای تاریخی و گنجینه‌های متعارف و آشنا، به سوی میراث ناملموس رفته است، چنانکه ۲۷ سال پیش سازمان یونسکو منشوری را تدوین کرد تا از میراث ناملموس حفاظت کند. کشور ما نیز که کمتر از یک دهه است به این کنوانسیون ملحق شده، توانسته کارنامه قابل اعتنایی در این زمینه به جا بگذارد، به طوری که در حال حاضر بیش از ۱۱۰۰ اثر در فهرست ملی میراث ناملموس و ۱۰ اثر در فهرست جهانی یونسکو به ثبت رسانده است.

عروسک های بومی

البته در این میان نیز عروسک‌ها جایی برای خود باز کرده‌اند، اما آیا آن‌ها از چنان پیشینه فرهنگی قدرتمندی برخوردار هستند که سفیرانی توانمند برای معرفی فرهنگ غنی ما باشند؟

پروژه ترسیب کربن

همه چیز از یک پروژه بین‌المللی شروع شد؛ «ایجاد کسب و کار پایدار از طریق صنایع دستی برای حفاظت از منابع طبیعی».

بادهای ۱۲۰‌ روزه، خشکسالی ۱۷ ساله، تخریب پوشش گیاهی و به دنبال آن معیشت اصلی جوامع روستایی (کشاورزی و دامداری) باعث شد خراسان جنوبی به پایلوت طرح «پروژه ترسیب کربن» از سوی دفتر عمران سازمان ملل تبدیل شود.

عروسک های بومی

این پروژه با حمایت سازمان ملل متحد و سازمان جنگل‌ها و مراتع در سال ۱۳۹۲ در روستاهای تاجمیر، نازدشت، کسراب، حجت آباد و همت آباد در خراسان جنوبی آغاز شد. یکی از اهداف اصلی این پروژه بهبود وضعیت اقتصادی- اجتماعی مردم محلی بر پایه توسعه پایدار بود تا به این ترتیب وابستگی معیشتی آن‌ها به منابع ملی کم و پوشش گیاهی مراتع تخریب شده احیا شود. یکی از اتفاقات مهمی که در حین این پروژه روی داد، احیای عروسک‌های دست ساز تاجمیر بود. علاوه بر آن گردنبند و دستبند‌های پر نقش و نگار زنان روستایی هم که در همین طرح ساخته می‌شد هواخواهان بسیاری یافته است.

ساخت عروسک در تاجمیر

عروسک‌های تاجمیر در روستایی به نام «تاجمیر» در حوالی مرز ماهی‌رود در فاصله حدود ۹۰ کیلومتری از مرز افغانستان، در شهرستان سربیشه استان خراسان جنوبی، احیا، تولید و عرضه می‌شوند.

عروسک های بومی

عروسک‌های تاجمیر نشانه‌های فرهنگ غنی منطقه را با خود همراه دارند و در حین ساخت عروسک‌ها لالایی‌ها، شعرها و خاطرات زندگی روستایی عشایری نیز احیا می‌شود که دانش بومی ارزشمندی در آن نهفته است. ساخت عروسک‌ها به مثابه ساخت یک فرهنگ کوچک از جامعه محلی است؛ چرا که یک عروسک با خود پوشاک، آرایه‌ها، داستان‌ها و دیگر آداب و رسوم بومی را نیز معرفی می‌کند.

این عروسک‌های دست‌ساز، با محیط زیست نیز سازگاری بالایی دارند. آنها با استفاده از تکه پارچه‌های دورریز، پشم گوسفند و موی بز درست می‌شوند و اگر فردی که آن‌ها را می‌خرد، پس از مدتی بیرون بیاندازد؛ ظرف مدت ۳ ماه دوباره به طبیعت بر می‌گردند.

بنابراین مردم با ساختن این عروسک‌ها در روستاهای مذکور نه تنها با فرهنگ خود آشتی می‌کنند؛ بلکه با فروش آن‌ها، وابستگی خود را به منابع طبیعی کاهش می‌دهند و از طرفی ارزش‌های فرهنگی خود را به سایر مناطق نیز صادر می‌کنند.

عروسک های بومی

عروسک های بومی

عروسک های بومی

عروسک‌های ساخته شده زنان روستاهای خراسان جنوبی، به‌خصوص روستای تاجمیر به‌خوبی نشان‌دهنده پوشش زنان این استان کویری است. این عروسک‌ها فرصتی برای بهره‌برداری از گردشگری از نگاه مردم‌شناسی را برای استان فراهم کرده است. این عروسک‌ها با کمک سازمان‌های حامی این طرح در بازارهای هدف به فروش می‌رسند. کسانی که این عروسک‌ها را می‌خرند فقط خریدار یک عروسک نبوده‌اند، بلکه آن‌ها اسرار مگوی زنان روستا را می‌خرند. داستان‌های منحصربه‌فردی که روی تکه پارچه سفید نوشته شده و در بقچه یا دستار عروسک‌ها جاسازی می‌شود. عروسک‌ها راویان زندگی مردمان روستا هستند؛ پیرزنی افتاده حال، چوپانی سخت‌کوش، مادر جوان و نوزادش، زن جوانی که بچه‌دار نمی‌شود و زنی در لباس‌های زیبای بلوچی و... هر عروسکی داستان خاص خودش را دارد. هیچ دو عروسکی را نمی‌یابید که داستانی مشابه داشته باشند. این عروسک‌ها، علاوه‌ بر روایت زندگی زنان سرسخت روستایی، گوشه‌ای فراموش شده از فرهنگ و آداب و رسوم مردم منطقه را هم به معرض تماشا می‌گذارند و باورها، رسم‌ها و شیوه زندگی جوامع محلی را به‌خوبی نشان می‌دهند.

عروسک های بومی

بنابر پژوهش‌های موجود، حدود ۵۰۰ عروسک بومی در مناطق گوناگون کشور ما وجود داشته که امروزه تعداد زیادی از آن‌ها به فراموشی سپرده‌ شده است. اما چندسالی است که این قهرمانان خاموش برای خود دوستداران و طرفدارانی یافته‌اند. اولین حرکت‌ها برای ثبت ملی عروسک‌های بومی با ثبت یکی از عروسک بومی محلی خراسان جنوبی به نام «دوتوک» از روستای تاجمیر شروع شد. در حال حاضر عروسکی از قشم به نام «دختولوک»، عروسک «بازبازک لیلی» از چهارمحال و بختیاری و نیز عروسک‌واره‌ای به نام «نورگون» با ریشه در اسطوره فریدون و ضحاک از سرزمین مازندران در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده و قرار است در فهرست آثار یونسکو نیز ثبت جهانی شوند.

عروسک های بومی

عروسک های بومی

 در حال حاضر ۱۲ روستا در ۵ منطقه ایران در این طرح مشارکت دارند و ۷ روستا فعالانه در حال ساخت و عرضه عروسک‌های بومی  هستند. خراسان جنوبی، قزوین، قشم، اصفهان و ورامین از مناطقی هستند که ساخت این عروسک‌ها در آن‌ها جریان دارد.

حال در ابتدای سال جاری این عروسک‌ها برای خود صاحب خانه‌ای شده‌اند. موزه دکتر رهگشای در شهرستان بادرود اصفهان میزبان حدود ۱۵۰ عروسک دست‌ساز شناسنامه‌دار با لباس‌های محلی است. البته متولیان و حامیان این حرکت به موزه‌های داخلی خود را محدود نکرده‌اند و عروسک‌های خود را به همراه داستان‌ و سرنوشت این عروسک‌ها، به برخی موزه‌های خارجی نیز ارسال کرده‌اند که مورد استقبال قرار گرفته است.

عروسک های بومی

عروسک های بومی

عروسک های بومی

عروسک های بومی

عروسک های بومی

امیدواریم با انجام این کار و حرکت‌های مشابه شاهد پیشرفت و رونق گردشگری روستایی در ایران باشیم.

دیدگاه