نگاهی به جغرافیای طبیعی و تاریخی استان یزد

نگاهی به جغرافیای طبیعی و تاریخی استان یزد

آزاده یوسف نژاد
| چهار شنبه, ۲۷ آبان ۹۴ ساعت ۲۰:۳۰

استان يزد به سبب موقعيت جغرافيايى‌‏اش در فلات مركزى ايران، داراى آب‌وهوای اقليمى گرم و خشك بيابانى  است، اما شرايط محلى، پاره‏ اى دگرگونی‏‌هاى محدود در آن پديد آورده است.  با کجارو همراه باشید تا با جغرافیای طبیعی و تاریخ این استان آشنا شوید.

در استان یزد از یک‌سو ارتفاعات شيركوه (با قله ۴۰۷۵ مترى) تا شعاع وسيعى از منطقه را تحت تأثیر عوامل مثبت خود قرار مى‌‏دهد، به‌گونه‌ای كه در دره‏‌ها و كوهپايه‏‌هاى آن، هوا نسبتا ملايم و داراى ويژگی‌‏هاى ييلاقى است؛ اما از سوى ديگر در مركز و مشرق استان وجود كويرهاى نمك و دشت‏هاى وسيع لخت و عريان بر ميزان درجه خشكى و شدت شرايط كويرى افزوده است.

شیرکوه

تقسیم بندی آب و هوای یزد

۱. مناطق كويرى و بيابانى

كه در آن تقریبا ۶ ماه از سال گرم، ۳ ماه معتدل و سه ماه ديگر از سال سرد محسوب مى‌‏شود

۲. مناطق كوهپايه‌‏اى

كه با حدود ۳ ماه گرم، ۴ ماه معتدل و ۲ تا ۳ ماه سرد و بسيار سرد است.

اقلیم‌ استان‌ یزد به‌ دو علت‌ اساسی‌ خشک‌ است‌. اول‌ آنکه‌ بر روی‌ کمربند خشک‌ جهانی‌ واقع‌ شده‌ و دیگر آنکه‌ از دریاهای‌ آزاد عمان‌ و خلیج‌فارس‌ و دریاچه‌های‌ داخلی‌ و بادهای‌ رطوبت‌زای‌ دریایی‌ بسیار دور است‌. عامل‌ مهم‌ اعتدال‌ نسبی‌ آب‌وهوای‌ یزد که‌ قابلیت‌ زیست‌ نسبتا مناسبی‌ به‌ آن‌ بخشیده‌، ارتفاعات ‌مهمی‌ است‌ که‌ در اطراف‌ آن‌ پدید آمده‌ و به‌طور موضعی‌ در بهبود‌ هوای‌ استان‌ اثر می‌گذارند و لذا مناطقی‌ با ارتفاع‌ بیش‌ از ۲۵۰۰ متر از اعتدال‌ و رطوبت‌ نسبی‌ بیشتری‌ برخوردار هستند. به‌استثنای‌ منطقه‌ کوهستانی ‌شیرکوه‌، سایر نقاط‌ استان‌ یزد اقلیم‌ گرم‌ و خشک‌ و بیابانی‌ دارد که‌ از غرب‌ و جنوب‌ غربی‌ به‌طرف‌ شمال‌ شرقی و شرق‌ خشک‌تر می‌شود.


ميزان بارندگى

استان يزد به‌طورکلی ازنظر بارش‏هاى جوى داراى محدوديت شديد است و همواره كسرى آب در آن وجود دارد. مقدار متوسط بارندگى سالانه در قسمت‏هاى مختلف استان متغير و با ارتفاع افزايش می یابد، ولى ميزان تغيير يكسان نیست. بر اساس نقشه‌های باران سالانه، بارندگى استان يزد در مناطق كويرى مانند كوير سياه كوه، ريگ زرين و درانجير از ۵۰۰ میلی‌متر در سال كمتر و خط باران ۱۰۰ میلی‌متراست.

بارندگى سالانه استان در بلندهاى شیرکوه به ۳۵۰ میلی‌متر در سال، در منطقه بوانات و باجگان به ۳۰۰ میلی‌متر و بالاخره در كوه‏هاى انجيره و خرانق به ۲۰۰ الى ۲۵۰ میلی‌متر بالغ می‌باشد. بخش اعظم بارندگى استان در زمستان رخ مى‏‌دهد و پس‌ از آن بارندگی‌‏هاى بهاره و سپس پاييزه، در مناطق پست، صفر و در مناطق مرتفع نيز بسيار ناچيز است.

IMG_0977گونه های شاخص جانوری

استان یزد یکی از خشک‌ترین مناطق حوزه داخلی کشور محسوب می‌شود که حدود ۵/۱۲ میلیون هکتار عرصه‌های منابع طبیعی را در برگرفته و در حاشیه کویر مرکزی ایران واقع شده است. سیمای منابع طبیعی استان شامل ۹/۵ میلیون هکتار اراضی کویری و بیابانی، ۵/۶ میلیون هکتار مرتع و آنچه حائز اهمیت است نقش مؤثر این منابع خدادادی در توسعه اجتماعی ـ اقتصادی استان است.

لازم به ذکر است ۱/۲ درصد وسعت استان یزد با عناوین اثر طبیعی ملی،‌ پارک ملی، پناهگاه حیات‌وحش، منطقه حفاظت‌شده و منطقه شکارممنوع تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط‌زیست قرار دارد.

باقرقره

استان یزد به دلیل دارا بودن عرصه‌های وسیع زیستگاهی و نیز وجود خرده اقلیم‌های متفاوت نظیر ارتفاعات شیرکوه، مجاورت با ناحیه رویشی زاگرس در جنوب و جنوب غرب تنوع اشکال توپوگرافی و غیره به نسبت اقلیم خشک و بیابانی تنوع مناسبی از اشکال مختلف زیستی را در خود جای داده است. به‌طوری‌که بر اساس اطلاعات موجود تاکنون ۱۳۰ گونه پرنده، ۵۰ گونه پستاندار، ۴۰ گونه خزنده و بیش از ۸۰۰ گونه گیاهی در استان شناسایی شده است.

گورخر ایرانی

علاوه بر این تنوع، آنچه محیط‌زیست یزد را نسبت به بسیاری از زیستگاه‌های کشور ارزشمندتر ساخته، وجود گونه‌های بومی و یا دارای ارزش حفاظتی ویژه جانوری نظیر یوزپلنگ آسیایی، گورخر ایرانی، کاراکال، پلنگ، قوچ و میش، کل و بز، روباه شنی، جبیر، رودک عسل خوار، هوبره، زاغ بور، باقرقره شکم سیاه، بالابان، بحری، عقاب طلایی، لاک‌پشت مهمیزدار، بزمجه بیابانی و ... است. ناگفته نماند به عقیده بسیاری از کارشناسان بیش از نصف جمعیت یوزپلنگ آسیایی در استان یزد زیست می‌کنند.

روباه شنی

بیش از نصف جمعیت یوزپلنگ آسیایی در استان یزد زیست می‌کنند

این در حالی است که وسعت زیستگاهی به همراه دست‌نخوردگی نسبی و نیز وجود جمعیت‌های مناسبی از طعمه‌ها، شرایط را برای زیست این‌گونه‌ی ارزشمند تا حدودی مناسب ساخته است و در سایه حفاظت مستمر و زحمات و تلاش‌های شبانه‌روزی محیط‌بانان زحمت‌کش، ‌سایر پستانداران در معرض خطر نیز حداقل در مناطق تحت مدیریت محیط‌زیست شرایط نسبتا مناسبی را برای ادامه حیات دارند.

یوزپلنگ ایرانی

تاريخ و فرهنگ                                                               

سرزمین‌ یزد جلوه‌هایی‌ از باشكوه‌ترین‌ و درخشان‌ترین‌ میراث‌ فرهنگی‌ و تمدن‌ كهن‌ ادوار مختلف‌ تاریخی‌ ایران‌ را در خود جای‌ داده‌ است‌. آثار باستانی و تاریخی بازمانده به صورت پراکنده در سراسر استان یزد، حاکی از قدمت این سرزمین می باشد. آثار کشف شده از دوره ایلامی، از جمله دست افزارهای سنگی و سنگ نگاره ها و تکه سفال های نقش دار به دست آمده در نارین قلعه میبد، نشانگر این است که استان یزد در مسیر راه های باستانی ری به کرمان و پارس به خراسان قرارداشته و جزء سرزمین های دور دست ماد ها شمرده می شده است.در عهد پیشدادیان،‌ طوایف‌ در حال‌ كوچ‌ از بلخ‌ به‌ پارس‌، این‌ سرزمین‌ را یزدان‌ نامیدند و از آن‌ زمان‌ به‌ بعد یزد محل‌ عبادت‌ شد ولی آیا دقیقا سرزمین نامبرده را باید در این منطقه جستجو کرد این مطلبی است که هنوز دقیقا مشخص نیست .ولی تاریخ شهر یزد به دلیل وجود نارین قلعه‌ی میبد و تاریخچه‌ی این شهر قلعه میتواندبه دوره ساسانیان برسداز مهم‌ترین‌ مراكز اسكان‌ اولیه‌ این‌ سرزمین‌ به‌ مهرپادین‌(مهریز) فهرشان‌، پهره‌ (فهرج‌)، خورمیش‌، ادر (اردكان‌)، شواز، قلاع‌ موبدان‌ (میبد)، طرنج‌، عقدا و اشكذر می‌توان‌ اشاره‌ كرد. شهر یزد به‌عنوان‌ محلی‌ پاک و مقدس‌ در رأس‌ تمام‌ آبادی‌های‌ مزبور قرار داشته‌ است‌. دره‌های‌ سرسبز و مناطق‌ ییلاقی‌، چشمه‌سارها، ارتفاعات‌ و قله‌ها، غارها، حیات‌وحش‌ و شکارگاه‌ها و به‌ویژه‌ جاذبه‌های‌ كویری‌ از خصوصیات‌ جالب‌توجه‌ طبیعت‌ یزد است‌ كه‌ برخی‌ از آن‌ها جزء تفرجگاه‌های‌ مهم مردم‌ استان‌ به‌ شمار می‌آید.

یزد

زبان

مردم استان یزد به زبان فارسی رایج، با پاره‌ای ویژگی‌های گویشی سخن می‌گویند. برخی ویژگی‌های گویشی در میان شهرستان‌های این استان محسوس است. زبان شناسان نیم‌زبان‌های جدید ایرانی را به دو دسته باختری و خاوری تقسیم کرده‌اند. لهجه یزدی جزء نیم‌زبان‌های مرکزی دسته باختری است که در بخش باختری فلات ایران تا حدود مرزهای ایران رواج دارد. در بیشتر نیم‌زبان‌های مرکزی ازجمله لهجه شیرین یزدی اثر آمیختگی کمتری با زبان عربی دیده می‌شود. زرتشتیان ساکن استان یزد در میان خود به زبان نیاکان خویش و به زبان فارسی دری سخن می‌گویند. زبان زرتشتیان یزد به سبب آمیزش گسترده گویش‌وران آن با فارسی‌زبانان و نیز بهره‌وری از رسانه‌های گروهی و همچنین به دلیل پاره‌ای عوامل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی، آمیختگی بسیار با فارسی پیدا کرده به‌طوری‌که آهنگ ناتوان شدن و حتی فراموش‌شدن آن، روزبه‌روز تندتر می‌شود ولی گونه زبان دری بعضی از زرتشتیانِ ساکن روستاهای یزد، ازجمله زین‌آباد که کمتر تحت نفوذ عوامل فوق بوده است، پاک‌تر و دست‌نخورده‌تر از گونه دری یزد بازمانده است. جدایی این دو گونه با یکدیگر بیشتر در سطح آوایی یا فونتیک، واجی یا فونولوژی، واژگان و تااندازه‌ای دستوری است.

زرتشتیان یزد

بیشتر بخوانید:

مذهب

پیش از ورود مسلمانان به ایران، مردم استان یزد نیز مانند مردم سایر نقاط ایران زرتشتی بودند. با انقراض حکومت ساسانیان در نیمه نخست سده اول ه. ق مردم بیشتر نقاط ایران ازجمله استان یزد نیز به دین اسلام گرویدند؛ ولی برخی از آنان با پرداخت جزیه، آیین خود را حفظ کردند و زرتشتی باقی ماندند. قریب به‌اتفاق مردم استان یزد، مسلمان و پیرو شیعه  هستند. 

سوغاتی‌ها و صنایع دستی

علاوه‌ بر منسوجات‌ و تولیدات‌ پارچه‌ای‌، انواع‌ شیرینی‌های‌ خاص‌ نیز تهیه‌ می‌شود که‌ در سراسر ایران‌ و حتی‌ در اقصی‌ نقاط‌ جهان‌ طرفداران‌ فراوان‌ دارد. شیرینی‌های‌ مهم‌ یزد عبارت‌اند از: باقلوا، قطاب‌، لوزنارگیل‌، پشمک‌، نان‌ برنجی‌، حاج ‌بادام، حاج‌ پسته‌ و حاج‌ گردو، زولبیا، گوش‌ فیل‌ و انواع‌ شیرینی‌های خشک‌ که‌ بسیار ظریف‌، شکیل‌ و خوشمزه‌ پخته‌ و عرضه‌ می‌گردد.

media-populararticle-image-artist_ramazan_rezaee_daraee_weave_loom_sharbafi_machine_daftin_dafeh

ghotab1

تاریخچه شهر یزد

شهرستان يزد اولین «شهر خشت خام» و «تاریخی » جهان است.  شهر يزد در بین ايرانيان، به شهر بادگيرها معروف است كه درواقع، بادگيرها سيستم تنفسي شهر محسوب می‌شوند. اين شهر در مشرق اصفهان و در جنوب كوير لوت با طول جغرافيایی۵۴ درجه و ۲۴ دقيقه و به عرض جغرافيایی ۳۱ درجه و ۲۵ دقيقه در ارتفاع ۱۲۴۰ متر در مركز ايران قرار گرفته و در حال حاضر به‌صورت استانداری درآمده است و یکی از غنی‌ترین شهرهای ايران است. سه طرف آن شرق و جنوب و شمال آن را کوه‌های اطراف احاطه كرده و از ضلع غربی باز است كه به جاده غربی اردكان و نائین و اصفهان و نيز به جاده كاشان می‌رسد و در جنوب به‌وسیله جاده تفت و ابرقو و شيراز و از جاده‌های شرقی به كرمان و استان زاهدان و نيز استان بنادر جنوب و از طريق جاده طبس به مشهد مقدس مربوط می‌شود و به‌واسطه همين راه‌ها يزد به‌صورت يك چهارراه اقتصادی درآمده است.

واژه ایزد  بازمانده و هم ریشه واژه یزد است و از yazata اوستایی گرفته شده است.یزد از شهرهای قدیمی ایران است، بنای آن را که بیش از آن کثه نام داشته، به یزدگرد دوم ساسانی نسبت می‌دهند. کثه قلعهٔ مستحکمی بود و حومه‌ای در کنار کویر داشت، دارای دو دروازه‌ آهنین ـ دروازهٔ ایزد و دروازه‌ی مسجد بود. به گفته‌ ابن حوقل و یاقوت حموی، یزد جزو استخر فارس بوده است. یزدگرد سه تن از سرداران خود ـ بیده، میبد و عقدا ـ را مأمور کرد تا سه ده در کثه بسازند و آنان به ترتیب ده بیده، ده میبد و ده عقدا را ساختند. در دوره ساسانیان رفته‌رفته شهر آباد شد. 

یزد

در زمان یزدگرد سوم (سلطنتش ۶۳۲ ـ ۶۵۱ م) یزد به دست لشکریان عثمان افتاد و مردم یزد، با پذیرفتن جزیه، به آیین زرتشتی باقی ماندند، بعداً دین اسلام در آنجا نفوذ پیدا کرد. یزد نزد زرتشتیان مقدس بوده و هم‌اکنون معبدی در آن وجود دارد به نام هفته آتشکده‌ها از نام‌های قدیمی ديگر برای اين بلد لقب دارالعباده و دارالسياده نيز هست كه گويا از جانب ملكشاه سلجوقی در دوران پيش از اسلام هم شهر مقدس زرتشتيان بوده لذا ملكشاه نيز به نام قبلی آن استناد جسته و آن را دارالعباده خوانده است. در تاریخ پهلوی بنای شهر یزد را ازاردشیر بابکان که شهربابک یکی از توابع یزد نیز از ساخته‌های اوست می‌دانند.

یزد

روایتی كه اخیرا راجع به نام قدیمی شهر یزد مورد سخن قرار گرفته نظر مرحوم حسن پیرنیا در كتاب تاریخ باستان جلد دوم است كه ایشان نام قدیمی شهر یزد را ایساتیس یا فرافر ذكر كرده است. ایشان خود از اهالی نائین بوده و كاملاً به تاریخ یزد آگاهی داشته است و می‌گوید نام شهر یزد در قدیم ایساتیس یا فرافر بوده و در دوران سلطنت هخامنشیان به ولایات ایران منضم گشته است. یزد مرکز زرتشتیان است و دو هزار زرتشتی در آن سکونت دارند. هوای یزد، به علت نزدیکی به کویر، نسبتا خشک و باران آن بسیار اندک است. آب یزد از آب‌انبارها و چاه‌های بسیار عمیق تأمین می‌شود.

مسجد جامع یزد

برچسب‌ها جغرافیا

دیدگاه  

    جستجوی تور، پرواز، هتل، رستوران و دیدنی‌ها...

    تبلیغات