نگاهی به جغرافیای طبیعی استان اردبیل

آزاده یوسف نژاد | یکشنبه, ۲۴ آبان ۹۴ ساعت ۲۰:۳۰

استان اردبیل در منطقه‌ای سردسیر و در شمال غربی فلات ایران با وسعت ۵،۱۷۹۵۲ کیلومترمربع، ۱ درصد مساحت کل کشور را تشکیل می‌دهد. این استان بخشی از فلات مثلثی شکل ایران در شرق فلات آذربایجان واقع است که حدود دوسوم آن دارای بافت کوهستانی با اختلاف ارتفاع زیاد بوده و بقیه را مناطق هموار و پست تشکیل داده است . مرتفع‌ترین نقطه استان ،قله سبلان با ارتفاع تقریبی ۴۸۱۱ است. با کجارو همراه باشید.

اقلیم استان اردبیل به‌طور عمده به ۴ عامل ارتفاع، عرض جغرافیایی، منابع آبی و توده‌های هوای مهاجر بستگی دارد. عوامل دیگری نیز نظیر پوشش گیاهی، فعالیت‌های کشاورزی صنعتی و معدنی در مقیاس کوچک بر اقلیم تأثیر داشته و یا از آن تأثیر می‌پذیرند. 1

 تاثیر ارتفاعات بر موقعیت جغرافیایی و اقلیمی استان

با توجه به اینکه استان اردبیل دارای دوسوم بافت کوهستانی با ارتفاع متوسط ۳۷۰۰ متر از سطح دریا است و سبلان نگین تابناکی بر بلندای استان با ارتفاع ۴۸۱۱ متر واقع شده، به‌طوری‌که غیر از آن، کوه‌های طالش و قوشه‌داغ در غرب کوه سبلان و بزغوش در جنوب و جنوب غربی سبلان، همگی با ارتفاع متوسط ۲۲۰۰ متر و یا رشته‌کوه پلنگان در حوالی دریاچه نئور و قله آق‌داغ با ارتفاع ۳۳۲۲ متر در استان واقع شده‌اند. وجود این بلندی‌ها سبب شده که اقلیم استان اردبیل تحت تأثیر آن‌ها از ویژگی‌های خاص برخوردار شود و این استان در شمار یکی از سردترین استان‌های کشور قرار گیرد و میزان بارندگی زیاد شده و دمای آن در حدود وسیعی تحت تأثیر ارتفاعات باشد که غالبا با برف پوشیده هستند. سيمای طبيعی در استان اردبيل با ساير نواحی فلات آذربايجان تفاوت‌های زيادی دارد. اراضی شمالی و هم‌مرز با کشور جمهوری آذربايجان را در امتداد ارس، زمين‌های پست و جلگه‌ای تشكيل می‌دهند كه كمتر از ۲۰۰ متر از سطح دريای آزاد ارتفاع دارند. در جنوب نيز قسمت‌های اصلی مركز استان با دره رود قزل‌اوزن مشخص می‌شود كه بين منحنی ۱۴۰۰ – ۸۰۰ متر قرار گرفته است. Arasbaran01

نقش منابع رطوبتی

استان اردبیل دارای رودخانه‌های ارس، قره‌سو، بالخلی‌چای و دریاچه‌های نئور و شورابیل است که در شکل‌گیری اقلیم نقش قابل‌توجهی دارد. علاوه بر منبع رطوبتی دریای خزر منابع رطوبتی عنوان شده، بر ویژگی‌های اقلیمی استان اردبیل به‌طور شاخص اثر می‌گذارند. ۲۲

بارندگی

بارندگی یکی از عامل‌های اثرگذار بر روی اقلیم هر منطقه است. باران و برف عمده‌ترین نزولات جوی منطقه بوده و مطالعات صورت گرفته بیانگر این است که حداکثر بارش منطقه با حداکثر رطوبت ارتباط مستقیم ندارد. متوسط مجموع بارندگی سالانه محاسبه‌شده از ایستگاه‌های موردمطالعه، ۹،۳۳۳ میلی‌متر و مقدار بارندگی در مناطق شمالی استان نسبت به مناطق دیگر کمتر است. بیشترین میزان بارش در ایستگاه سرعین ثبت شده است، بنابراین پرباران‌ترین و کم‌باران‌ترین فصول سال به ترتیب بهار و تابستان است.

دمای هوا

توزیع دمای هوا در سطح استان متناسب با توپوگرافی و سایر ویژگی‌های طبیعی آن است. نواحی پست واقع در دره رودخانه ارس و دشت مغان گرم‌ترین و ارتفاعات سبلان سردترین مناطق استان هستند. میانگین حداکثر درجه حرارت در بین ایستگاه‌های استان بین ۳/۱۴ تا ۵/۲۰ درجه سانتی‌گراد متغیر است. میانگین حداقل درجه حرارت در بین این ایستگاه‌ها میان ۵/۱  تا ۷/۹  درجه سانتی‌گراد متغیر است. ولی وجود درجه حرارت‌های مطلق بین ۵/۳۸- درجه سانتی‌گراد تا ۴۴ درجه سانتی‌گراد به ترتیب در ایستگاه‌های فیروزآباد، خلخال و مشیران بوده که حاکی از اختلاف شدید دما است.

کوه سبلان

کوه سبلان یکی از مرتفع‌ترین کوه‌های کشور است که در ۳۵ کیلومتری غرب شهر اردبیل و شمال غربی شهر سرعین میان دو استان اردبیل و آذربایجان شرقی قرار دارد. قسمت شرقی کوه سبلان به قله آتش‌فشانی سبلان منتهی می‌شود که در ارتفاع ۴۸۱۱ متری قرار دارد. کوه سبلان پس از دماوند و عَلَم‌کوه، سومین قله بلند ایران به شمار می‌رود. رایج‌ترین مسیر برای صعود به کوه سبلان (ساوالان)، مسیر شمال شرقی یا پناهگاه سبلان است. این مسیر برای کوهنوردانی که اولین صعودشان بوده و راهنما نیز ندارند، بهترین مسیر است؛ وجود راه اتومبیل‌رو تا پناهگاه سبب شده اغلب کوهنوردان ناآشنا به محل، به‌راحتی خود را به پناهگاه برسانند و ارتفاع آن در حدود ۳۷۰۰ متر است. 12

طبقه‌بندی جغرافیایی و آب و هوایی استان

بر اساس طبقه‌بندی اقلیمی  محاسبه رابطه آن بین ایستگاه‌های  مختلف استان،  نوع  اقلیم‌های موجود  به شرح جدول  زیر مشخص شده است:  

نوع منطقهنوع اقلیمنام ایستگاه
استپینیمه خشکاردبیل
استپینیمه خشکپارس آباد
معتدل جنگلینیمه مرطوبخلخال
استپینیمه خشکفیروز آباد
معتدل جنگلینیمه مرطوبسرعین
بیابانیخشکمشیران
مرز بین استپی و معتدل جنگلیمرز بین خشک و نیمه مرطوبنمین
استپینیمه خشکنیر
نام استاناردبیل
مرکز استاناردبیل
عرض جغرافیایی۳۷ درجه و ۴۵ دقیقه تا ۳۹ درجه و ۴۲ دقیقه عرض شمالی
طول جغرافیایی ۴۷ درجه و ۳۰ دقیقه تا ۴۸ درجه و ۵۵ دقیقه طول شرقی
موقعیت نسبی استانواقع در شمال غربی ایران
همسایگان استانشمال و شمال شرق :جمهوری آذربایجان جنوب: استان زنجان شرق: استان گیلان
مساحت استان۱۷۸۰۰ کیلومتر مربع
تعداد شهرستان‌ها۱۰
نام شهرستان‌هاپارس‌آباد- بیله‌ سوار- گرمی- مشگین‌ شهر- نمین- اردبیل- سرعین- نیر- کوثر و خلخال
جمعیت استان ۱۲۴۸۴۸۸ نفر
فاصله مرکز استان تا تهران۵۹۱ کیلومتر

استان اردبیل به دلیل پیچیدگی شرایط طبیعی، تنوع زمین‌شناسی و ژئومورفولوژیكی و همچنین تنوع عوامل مؤثر در اقلیم منطقه از آب‌وهوای متنوعی برخوردار است. این استان دارای رودخانه‌های فراوان و کوه‌های  مرتفع در بخش‌های مختلف استان و نیز به دلیل وجود سومین قله‌ی مرتفع و آتش‌فشانی ایران (سبلان) دارای چشمه‌های آب گرم طبیعی در استان است؛ به‌گونه‌ای که گرم‌ترین چشمه‌ی آب گرم طبیعی جهان در این منطقه واقع شده است. 5۲۹

جنگل‌های استان اردبیل

بخشی از ویژگی‌های جغرافیایی منطقه، وجود جنگل در استان اردبیل است. در بررسی‌های طبیعی و جغرافیایی استان اردبیل باید اشاره کرد که این استان از معدود مناطق دارای ویژگی‌های بسیار زیاد تنوع آب هوایی و جغرافیایی در ایران است. جنگل‌های این استان که در شهرستان‌های اردبیل و خلخال واقع‌اند، به انبوهی جنگل‌های شمال نیستند چراکه بخار آب دریای خزر به میزان کافی به آنجا نمی‌رسد. ۳۴

پوشش جانوری استان اردبیل

استان اردبيل با دارا بودن شرايط زيستی مناسب در سراسر استان نظير كوهستان‌های سبلان، دشت‌های وسيع و رودخانه‌های دائمی دارای پوشش جانوری غنی است كه در سراسر استان پراكندگی دارد. در بين زيستگاه‌های مهم استان اردبيل، دشت مغان شرايط زيستی مناسبی دارد و از تنوع جانوری و گونه‌های نادر بيشتری نسبت به ساير زيستگاه‌ها برخوردار است در ارتفاعات اطراف آن قوچ و ميش، گرگ، شغال، روباه و خرس و ساير پستانداران زندگی می‌كنند و در دشت‌های آن جوندگانی كه از هر نظر حائز اهميت هستند وجود دارند. آهو نیز در دشت‌های مغان زندگی می‌کند که البته نسل آن‌ها رو به انقراض است. سالانه بیش از ۲ میلیون پرنده‌ی مهاجر از سرزمین‌های سرد شمالی وارد اردبیل می‌شوند که پوشش جانوری این منطقه را متنوع‌تر می‌کند. به گزارش سازمان حفاظت محیط‌زیست، در محدوده سبلان ۱۱ زيستگاه وحوش شناسايى شده است. 7 ۳۷ ضض

ویژگی‌های اقتصادی، کشاورزی و صنایع دستی استان اردبیل

استان اردبیل به دلیل برخورداری از ظرفیت‌های طبیعی ییلاق‌های دامنه سبلان و دشت‌های وسیع اردبیل، مغان و مشگین شهر، یکی از قطب‌های مستعد کشاورزی و دام‌پروری در کشور به‌ شمار می‌رود. بخشی از تولیدات کشاورزی این استان همچون گندم، جو، سیب‌زمینی، پیاز، بذر چغندر قند، حبوبات، دانه‌های روغنی ذرت، انواع میوه‌جات مثل سیب، گلابی، آلبالو، زردآلو، هلو و همچنین در بخش دام و طیور، تولید پروتئین، پرورش ماهی، زنبورداری و تولید عسل، نه‌تنها در داخل کشور به مصرف می‌رسد بلکه بخشی از آن جزو اقلام صادراتی کشور نیز محسوب می‌شود. در کنار فعالیت‌های کشاورزی باید به فعالیت‌های صنعتی این استان نیز اشاره کرد. در حال حاضر استان اردبیل دارای ۸ شهرک صنعتی، کارخانه‌های بزرگ نساجی، سیمان، ذوب‌آهن و کشت و صنعت است. کارخانه‌های چرم مغان، کارخانه شیمیایی آراز، کارخانه کبریت‌سازی مشگین شهر، کارخانه سیمان، کشتارگاه صنعتی آرتا، ویل تایر، نئوپان خلخال، شیرخشک مغان، کارخانه‌های لبنیاتی و پنیر سازی، موکت‌بافی و ... را هم باید به فعالیت‌های صنعتی استان افزود. صرف‌نظر از فعالیت‌های کشاورزی، دام‌پروری و صنعتی، استان اردبیل در بخش صنایع‌دستی فعالیت‌های قابل‌توجهی دارد. بافت گلیم، جاجیم، شال، زیرانداز، قالیچه قوبای خلخال، قالی‌بافی، قلاب‌بافی، فرش، خورجین و نیز معرق‌کاری، منبت و خراطی، مصنوعات چرمی و وَرنی که بیشتر توسط عشایر شاهسون دشت مغان انجام می‌شود، مهم‌ترین صنایع‌دستی منطقه را تشکیل می‌دهند. 11

منابع و پیوندها

۱-علی‌اکبر دهخدا، لغت‌نامه، ج ۱، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۲، ذيل «آتروپات» ۲- نگاهی به آذربایجان شرقی: ایرج افشار سیستانی ۳- www.ostan-ar.ir (استانداری استان اردبیل) ۴- www.ardebilmet.ir (پایگاه اطلاع‌رسانی اداره کل هواشناسی استان اردبیل) ۵- ایرانشهر پدیا ۶- منبع تصویر اصلی savalankhabar http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D9%84 ۷-ویکیپدیا

دیدگاه  

    تبلیغات