جمهوری آذربایجان؛ پایتخت گل‌فشان‌های دنیا

جمهوری آذربایجان؛ پایتخت گل‌فشان‌های دنیا

زینب موحدی
| پنجشنبه, ۷ شهریور ۹۸ ساعت ۱۷:۰۰

جمهوری آذربایجان، سرزمین آتش و باکو، شهر بادها است. اما این دو شهرت خود را مدیون چیز دیگری نیز هستند: گل‌ها و گل‌فشان‌های باکو. 

زمین سفید و خاکستری منطقه که گویی تا افق ادامه دارد، به‌صورت قله‌هایی کم‌ارتفاع به‌شکل شیرینی‌های مرنگ، به‌زیبایی هرچه‌تمام‌تر صیقل خورده‌اند و گل‌ها تبدیل‌به سنگ شده‌اند. بادها، خود را به‌شدت به این تپه‌ها که گویی متعلق به جهانی دیگر هستند، می‌کوبند و زمین زیر پای تپه‌ها، ترک‌خورده و پوسته‌پوسته شده است. شاید اینجا تکه‌ای از مریخ باشد. اما، نه؛ اینجا جمهوری آذربایجان است؛ پایتخت گِل‌فشان‌های جهان.

منطقه‌ای نفت‌خیز

جمهوری آذربایجان

در منطقه‌ای سرشار از نفت در میانه‌ی اروپا و آسیا، بیش از ۴۰۰ گل‌فشان وجود دارد و هر روز هم تعداد بیشتری از آن‌ها کشف می‌شود. ۱۰ سال پیش، یک منطقه‌ی محافظت‌شده‌ی طبیعی به‌وسعت ۱۲ هزار هکتار توسط دولت در شبه‌جزیره‌ی آب‌شوران (Absheron Peninsula) در نزدیکی باکو، پایتخت جمهوری آذربایجان، تاسیس شد.

ژوئیه‌ی سال ۲۰۱۸، دانشمندانی از وزارت اکولوژی و منابع طبیعی جمهوری آذربایجان به‌همراه خبرنگاران «CNN Travel» سفری آفرود را به گل‌فشان باکو تجربه کردند که گزارش آن را در ادامه می‌خوانید. 

بالارفتن از دامنه‌های پرشتاب و پرتگاهی با استفاده از یک خودروی آفرود را می‌توان سفری سخت‌تر از سافاری‌هایی دانست که کمی آن‌طرف‌تر در کشورهای خاورمیانه و روی تپه‌ماهورهایی از جنس ریگ روان انجام می‌شود. اما این هنوز ابتدای راه است؛ هنوز فاصله‌ی زیادی با مناظر هیجان‌انگیز باقی مانده است.

گروه متشکل از کارشناسان آذربایجانی و خبرنگاران CNN، تور خود را از کنار دهانه‌ی آتشفشان دِوِ بوینو (Deveboynu) آغاز کردند که نام دیگر آن، «گردن شتر» (Neck of the Camel) است. زمین اطراف آن زمینی تفتیده است، اما به داخل دهانه که نگاه کنید، دوغابی گل‌آلود موسوم به برش گلی (mud breccia) به‌آرامی در حال قل‌قل کردن است. تپه‌ها در ظاهر آرام به‌نظر می‌رسند، اما زیر این منظره‌ی برآمده و مرموز، زمین نفس می‌کشد و مانند هیولایی که به چرت عصرگاهی فرو رفته است، می‌غلتد.

محل تلاقی صفحات تکتونیک باهم

جمهوری آذربایجان

گل‌فشان‌ها معمولاً در مناطق دارای فرورانش دیده می‌شوند. این مناطق، بخش‌هایی از کره‌ی زمین هستند که صفحات تکتونیک در آنجا با هم برخورد می‌کنند و گاهی اوقات باعث وقوع زمین‌لرزه، سونامی و فوران‌های شدید آتشفشانی می‌شوند. حفره‌های پر از گازهای زیرزمینی راه خود را با فشار به‌سمت سطح زمین باز می‌کنند و متان را به‌همراه ترکیبی گل‌آلود از آب و نفت، با شدت به بیرون پرتاپ می‌کنند.

از نظر اندازه، گل‌فشان‌ها هرگز به‌بزرگی آتش‌فشان‌های معمولی نخواهند بود. بیشتر آن‌ها زمین‌چهره‌هایی کوچک و مدام در حال تغییر هستند که غالبا، اشکالی عجیب‌وغریب دارند و از توده‌های گلی صیقل‌خورده و تراشیده‌شده تشکیل شده‌اند. جیحون پاشایف (Jeyhun Pashayev)، مدیر این مجموعه، می‌گوید این شکل‌های شگفت و غیرقابل‌پیش‌بینی مانند نقاشی‌های کودکانه است.

زیبایی غیرعادی

جمهوری آذربایجان

پاشایف این‌گونه توضیح می‌دهد:

تشکیل گل‌فشان به این معنا است که در عمق زمین، منابع کربوهیدروژن وجود دارد. همان طور که می‌دانید، گل‌فشان‌های زیادی در جمهوری آذربایجان وجود دارد که نشان می‌دهد منابع نفتی زیادی [در این منطقه] وجود دارد.

شاید زمین‌های خشک و تفتیده‌ی شبه‌جزیره‌ی آب‌شوران به‌تازگی و سرسبزی شمال کوهستانی این جمهوری نباشد، اما آن‌ها هم زیبایی منحصربه‌فرد خود را دارند. این‌جا منطقه‌ای است که از نظر منابع طبیعی، غنی‌ترین منطقه‌ی آذربایجان به شمار می‌آید؛ هم نفت دارد و هم برش‌های گِلی که در صنایع شیمیایی و ساختمانی کاربرد دارند.

جمهوری آذربایجان

پاشایف می‌گوید در حدود ۲۰ عدد از ۵۰ ماده‌ی معدنی مورداستفاده برای ساخت سیمان در گل‌های آتشفشانی پیدا می‌شود و پیش از آنکه این منطقه‌ی حفاظت‌شده به‌طور رسمی ایجاد شود، مردم همیشه گل‌های این سایت را برای پروژه‌های ساختمان‌سازی خود می‌دزدیدند.

در مسیری که خبرنگاران و کارشناسان به‌سمت منطقه‌ی آتشفشانی بعدی می‌پیمودند، پاشایف به یک کارخانه‌ی پرعظمت اشاره کرد که مقتدرانه در افق ایستاده بود و تپه‌ای بزرگ از گل در کنار آن قرار داشت و گفت:

اینجا منطقه‌ی قره‌داغ است که ثروتمندترین بخش باکو است. حدود ۹۰ درصد از سنگ‌ها برای ساختمان‌سازی در اینجا تولید می‌شود. هر سنگ با توجه به کیفیت آن، از ۵۰ سنت تا ۳ منات (واحد پول آذربایجان در حدود ۱.۷۷ دلار) می‌ارزد.

حمام گل

جمهوری آذربایجان

برخلاف آتشفشان‌های معمولی، هیچ‌گونه گدازه‌ای در این گل‌فشان‌ها وجود ندارد. حتی گلی که از دهانه خارج می‌شود هم داغ نیست. درجه‌ی حرارت گل‌ها معمولا در حدود ۲۲ الی ۲۳ درجه‌ی سانتی‌گراد (۷۲ درجه‌ی فارنهایت) است. این دمای مطبوع و خوشایند به این معنا است که برخی از گل‌فشان‌ها برای حمام‌کردن مناسب هستند. گل حاصل از این‌گونه آتشفشان‌ها برای درمان برخی از بیماری‌های پوستی استفاده می‌شود. همچنین، روماتیسم و برخی از بیماری‌های مرتبط با سیستم عصبی را هم می‌توان با این گل‌ها درمان کرد.

به‌گفته‌ی پاشایف، در دوره‌ی اتحاد جماهیر شوروی، گاهی‌وقت‌ها از گل‌های آتشفشانی برای ساختن قالب برای درمان استخوان‌های شکسته استفاده می‌کردند. او ادعا می‌کند:

به‌غیر از آن، با استفاده از گل‌فشان‌ها می‌توانید به نتایج فوق‌العاده‌ای برای پوست دست بیابید. می‌توانید [از گل] استفاده کنید و به نتیجه‌ی بهتری دست یابید؛ حتی اگر [روی بدن‌تان] زخم داشته باشید. اگر متخصصان زیبایی نتوانند زخم‌های بدن شما را خوب کنند، گل‌فشان‌ها می‌توانند چنین کاری کنند.

رادیو اکتیویته

جمهوری آذربایجان

جمهوری آذربایجان، انواع و اقسام گل‌فشان‌ها را دارد

یک «اما» در اینجا وجود دارد؛ هر گودال متمایل به خاکستری‌رنگی مناسب پوست نیست. پاشایف می‌گوید:

برخی از آتشفشان‌ها، چون از اعماق زمین خارج می‌شوند، مواد رادیواکتیویته همراه خود دارند. این موضوع شوخی‌بردار نیست.

گروه پاشایف سطح رادیواکتیویته را به‌طور مرتب کنترل می‌کنند و هر سال، مجوز ایمنی آن را صادر می‌کنند. دنیایی که زیر این منطقه نهان شده، هزاران سال است که مردم را از اطراف دنیا مجذوب خود کرده است. دنیای زیر زمینی هزاران سال مردم جهان را مجذوب خود کرده است. رفتار غیرمنتظره، خشونت‌آمیز و ظاهرا غیرقابل‌توضیح گل‌فشان‌ها مدت‌های مدیدی است که مردم این جمهوری را درگیر خود کرده است.

با اینکه باکو شهر بادها است، اما جمهوری آذربایجان به‌عنوان سرزمین آتش شناخته می‌شود و برخی از گازهایی که از این منطقه‌ی نفت‌خیر نشت می‌کند به‌طور دا‌ئم در حال سوختن هستند؛ درست مانند کوه‌های همیشه‌سوزان یانار داگ (Yanar Dag). مردم منطقه بر این باور هستند که آیین کهن زرتشتی که آتش را مقدس می‌شمارند، رابطه‌ای تنگاتنگ با این پدیده داشت. سال ۲۰۰۱، گل‌فشان لاکبوتان (Lokbutan volcano) که در ۱۵ کیلومتری باکو قرار دارد فوران کرد و شعله‌هایی به ارتفاع ۱۵ متر به آسمان پرتاب کرد.

پدیده‌ای عرفانی

جمهوری آذربایجان

پاشایف معتقد است گل‌فشان‌ها، پدیده‌ای عرفانی هستند. سال‌ها پیش، یک کلکسیونر دانمارکی که صداهای مختلف را آرشیو می‌کرد، به این منطقه‌ی حفاظت‌شده رفت. او دستگاهی بسیار بزرگ مشابه یک پیانو را با خود به آنجا برده بود تا صداهای داخل گل‌فشان را ضبط کند. پاشایف از آنچه شنیده بود، حیرت‌زده شده بود. او می‌گفت:

قسم می‌خورم؛ فکر کردم آنجا جهنم است. من صداهای انسان را شنیدم – همه‌چیز واقعی بود. هزاران نفر را تصور کنید که از اعماق زمین فریاد می‌زنند «کمکم کن!».

پاشایف با طرز بیان تحریک‌آمیزی سعی می‌کند وزش باد از میان یک مجسمه‌ی گلی را با آوای حاصل از این جمله به‌زبان آذربایجانی مقایسه کند: «وقتی که سر یک گاو را می‌برید». تا پیش‌ از تغییر قوانین قصابی در جمهوری آذربایجان که ابتدای همین سال اتفاق افتاد، بریدن سر گاو صحنه‌ای متداول در کوچه و پس‌کوچه‌های باکو بود.

شرایط این منطقه بی‌شباهت با شرایط سیاره‌ی مریخ نیست؛ شاید به همین خاطر باشد که آن را کلا متعلق به این جهان نمی‌دانند. چند نمونه گل‌فشان در مریخ هم مشاهده شده است که شاهدی برای اثبات وجود آب در این سیاره و در نتیجه، امکان حیات در آن است.

میلیون‌ها مار

جمهوری آذربایجان

پاشایف توضیح می‌دهد:

۶ نوع گل‌فشان وجود دارد. فعال؛ غیرفعال؛ تولیدکننده‌ی نفت؛ زیرآبی؛ گل‌فشان جزیره‌ای و گل‌فشان تخریب‌شده.

حدود ۱۴۰ گل‌فشان زیرآبی در جمهوری آذربایجان وجود دارد و ۶ گل‌فشان جزیره‌ای نیز در قلمروی این منطقه‌ی حفاظت‌شده است. البته، انار باقراف (Anar Baghiriv)، یکی از دانشمندان همراه این گروه می‌گوید این گروه فاقد تجهیزات لازم برای بازدید از آن‌ها هستند.

پاشایف می‌گوید در یکی از گل‌فشان‌های جزیره‌ای، عجیب‌ترین نکته‌ای که به چشم می‌خورد، گل‌های در حال قلیان نیست:

شما از ۱۰۰ متری خواهید دید که جزیره تکان می‌خورد. اما وقتی که نزدیک‌تر می‌شوید، میلیون‌ها مار را خواهید دید. می‌توانید چنین چیزی را تصور کنید؟ میلیون‌ها مار.

به‌عبارت دیگر، جزیره مملو از مارهای دریایی است. باقراف می‌گوید:

اصلا جایی پیدا نمی‌کنید که پای‌تان را [روی زمین] بگذارید.

زیر این گل‌فشان‌ها چه‌چیزی نهفته است؟

جمهوری آذربایجان

پیلپیلی گارداگ (Pilpili Gardag) آخرین مکان توقف این گروه است. پس از ردشدن از گارد امنیتی، یک راه سربالایی و صعب‌العبور به‌سمت شگفت‌انگیزترین گل‌فشان منطقه وجود دارد. سطح صاف و صیقل‌خورده‌ی گل‌ها زیر آفتاب سوزان ژوئیه برق می‌زد. حباب‌های خاکستری‌رنگ بسیار بزرگی پشت‌سرهم ایجاد می‌شوند و سپس، با یک صدای خوشایند می‌ترکند.

فوران‌های گل‌فشان‌ها فرق‌های زیادی با هم دارند. برخی از آن‌ها پشت‌سرهم و بی‌صدا باریکه‌ای از گل‌رود را روی زمین روان می‌سازند و برخی نیز، فوران‌های انفجاری دارند که هزاران متر مکعب گل‌ولای را یک‌باره به‌بیرون پرتاب می‌کند. پاشایف می‌گوید در آذربایجان، «اندازه‌های مختلف، منظره‌های متفاوت و سازه‌های متنوع» دارند:

ما انواع و اقسام گل‌فشان‌ها را داریم.

کتاب رکوردهای گینس فهرستی از بزرگ‌ترین گل‌فشان‌های جهان را تهیه کرده است که یکی از آن‌ها در جمهوری آذربایجان قرار دارد. طول پایه‌ی آن یک کیلومتر و ارتفاع آن، چند صد کیلومتر است.

پیلپیلی گارداگ، زیر نور کمرنگ ماه، با گل‌هایی که در اثر تابش نور خوشید رنگ خود را باخته بودند و دمایی که به‌سمت ۴۰ درجه‌ی سانتی‌گراد (۱۰۴ فارنهایت) افزایش پیدا می‌کرد، از عظمتی وهم‌انگیز برخوردار است. اما، لایه‌لایه‌ی زمین در حال تغییری که زیر پای انسان‌ها وجود دارد، سرشار از شگفتی‌های بکر، رمزآلود و مجذوب‌کننده‌ی دیگر است.

در پایان به یاد داشته باشید که برای سفر به جمهوری آذربایجان و بازدید از جاهای دیدنی باکو، همواره می‌توانید بهترین تورهای باکو و انواع تور جمهوری آذربایجان را در کجارو مشاهده کنید و انتخابی آگاهانه و ارزان برای سفرتان داشته باشید.

منبع edition.cnn
برچسب‌ها لوکیشن

دیدگاه  

    تبلیغات