منظر باستانی ساسانی منطقه فارس چگونه ثبت جهانی شد؟

منظر باستانی ساسانی منطقه فارس چگونه ثبت جهانی شد؟

نسیبه گودرزی
| سه شنبه, ۱۳ شهریور ۹۷ ساعت ۱۷:۴۵

آخرین جاذبه ایرانی ثبت شده در فهرست جهانی یونسکو،‌ منظر باستان‌شناسی ساسانی منطقه فارس است که ۸ جای دیدنی دارد، اما این جاذبه دیدنی چگونه مسیر جهانی شدن را طی کرد؟

منظر باستان‌شناسی ساسانی منطقه فارس، هشت سایت باستانی است که در سه منطقه باستانی فیروزآباد، بیشاپور و سروستان در جنوب‌غربی استان فارس واقع شده‌اند. این آثار یکی از چهار اثری هستند که در جلسه نهم تیر ۱۳۹۷ کمیته میراث جهانی یونسکو به ثبت جهانی رسیدند تا تعداد آثار ایرانی ثبت شده در میان میراث جهانی یونسکو به عدد ۲۳ و آثار استان فارس به عدد ۵ برسد.

از سه سال پیش تمرکز برای ارایه مستندات این پرونده و مطالعات در مرکز تهیه پرونده‌های ثبت میراث جهانی به‌صورت فشرده آغاز و نزدیک به ۱۰۰۰ صفحه سند برای ارائه به یونسکو آماده شد. ایران در آذر ۱۳۹۵ خورشیدی پرونده آثار ساسانی استان فارس را طی یک سند هزار صفحه‌ای به یونسکو فرستاد و این پرونده در نهایت در چهل و دومین نشست جهانی یونسکو در بحرین به همراه ۳ اثر دیگر از ژاپن، کره‌ی‌ جنوبی و هند به ثبت جهانی رسید.

محور ساسانی فارس با ۸ اثر شاخص معماری، دو شهر تاریخی، ۸ نقش برجسته، یک قلعه و دو کاخ در فهرست جهانی به ثبت رسید. البته ثبت جهانی این آثار در حالی بود که تا پیش از برگزاری جلسه شانس ایران برای ثبت جهانی این پرونده ضعیف ارزیابی شده بود. محمدحسن طالبان معاون میراث فرهنگی کشور هم پیش از رفتن به بحرین که مقصد برگزاری جلسه یونسکو بود، با اشاره به تغییر بسیاری از اعضای شورای میراث جهانی و عدم شناخت نسبت به افراد جدید، از احتمال مخالفت یونسکو با ثبت جهانی محور ساسانی فارس خبر داده بود، اما بررسی‌های ایکوموس (شورای جهانی بناها و محوطه‌‌های تاریخی) ثابت کرد آثار تاریخی ایران بسیار با ارزش است و باید به ثبت جهانی برسند.

آثار ساسانی

منبع سایت پایگاه جهانی منظر باستان‌شناسی ساسانی فارس

نمایندگان هر یک از کشورهای عضو این کمیته به بررسی پرونده ایران پرداختند، برخی از آن‌ها ایرادات وارده ایکوموس به این پرونده را درست خواندند و برخی دیگر بر اهمیت دوره تاریخی و این پرونده تاکید کردند. بیشترین ایراد گرفته شده نمایندگان درباره پلان مدیریتی این پرونده بود که باید اصلاح شوند.

هیات ارزیاب اعزامی یونسکو برای ثبت جهانی محور ساسانی فارس متشکل از دو کارشناس ارشد یونسکو و دو باستان‌شناس ایتالیایی و آلمانی بودند که از محور ساسانی بازدید کردند. با توجه به پیشنهاد ثبت موقت مجموعه ساسانی فارس در یونسکو در سال ۱۳۸۵، قرار بود در این ثبت موقت هر یک از آثار ساسانی به‌صورت مجزا ثبت شود، اما از آنجا که سالانه ۲ اثر از هر کشور می‌تواند به ثبت جهانی برسد، تصمیم بر آن شد که ۵ آثار ساسانی که در فارس قرار دارند در قالب منظر باستانی ساسانیان به ثبت یونسکو برسد.

در این جلسه کشورهای زیادی از آسیا، کشورهای اروپایی از جمله اسپانیا و حتی کشورهایی مانند آذربایجان و بحرین نیز حضور داشتند و به ثبت این جاذبه‌ها رای مثبت دادند. سازمان میراث جهانی یونسکو در بیانیه‌ای با اشاره به آثار مطرح شده در پرونده‌ی ثبت جهانی «منظر باستان‌شناسی ساسانی» نوشته است که این مجموعه، از ارزشمندترین نمونه‌ها‌ی معماری و شهرسازی امپراتوری ساسانی در دوره‌ای مهم از تاریخ معماری و شهرسازی بشر محسوب می‌شود.

این سازه‌ها، کاخ‌ها و شهرها به اوایل و اواخر دوره پادشاهی ساسانی، که از ۲۲۴ تا ۶۵۸ بعد از میلاد، در سراسر این منطقه گسترش یافت، مربوط می‌شوند. این سایت‌ها شامل، شهر گور، پایتخت ساخته‌شده توسط بنیان‌گذار سلسله، اردشیر بابکان، شهر بیشاپور، شهر و سازه معماری جانشینش، شاپور یکم و سروستان، کاخ بهرام پنجم پانزدهمین شاه ساسانی هستند. سایر آثار شامل غار شاپور، کاخ اردشیر بابکان، قلعه دختر فیروزآباد، سنگ‌نگاره پادشاهی اردشیر بابکان و نقش برجسته پیروزی اردشیر بر اردوان هم در این فهرست قرار دارند.

آثار ساسانی

منبع سایت پایگاه جهانی منظر باستان‌شناسی ساسانی فارس

طبق مطالعات باستان‌شناسی جایگاه فارس در مقام پایتخت حکومت چهارصد ساله‌ی ساسانیان پر رنگ است. منطقه‌ی فارس بیشترین حجم آثار باستانی دوره ساسانی را در خود جای داده و با تخمین حداقلی می‌توان گفت بیش از سه هزار اثر دوره ساسانی در استان فارس وجود دارد. مهم‌ترین اثر ساسانی در این استان که پیوند دهنده‌ی معماری ساسانی و اسلامی به حساب می‌آید، نخستین گنبد جهان در فیروزآباد فارس است. شاخص‌ترین آثار باستانی حکومت ساسانی شامل شهرهای مهمی مثل بیشاپور، فیروزآباد، سروستان و داراب و وجود سی نقش برجسته و همچنین مهم‌ترین محورهای ارتباطی امروز منطقه فارس، در دوره ساسانی است.

محور ساسانی فارس بازنمای جنبه‌های گوناگونی از تاریخ ایران در عصر ساسانی است، عصری که حد فاصل میان شکوه باستانی هخامنشیان و اشکانیان و تغییرات سیاسی- حکومتی اوایل دوران اسلامی است. مجموعه آثار هشتگانه فارس که در فهرست جهانی یونسکو قرار گرفته نه تنها به لحاظ باستان‌شناختی، بلکه به دلیل جنبه‌های دیگر نیز دارای ارزش و اعتبار است.  این مجموعه آثار بازنمای شهرسازی، هنر، معماری و سنگ‌نگاری ایرانی است که ریشه در دوره‌های پیش از ساسانی، به‌ویژه هنر و معماری دور‌ه‌ی اشکانی دارد. گرچه می‌توان تاثیر هنر رومی و حتی یونانی را به‌ویژه در شهر باستانی بیشاپور دید، اما نباید فراموش کرد که محور ساسانی فارس شاخص‌ترین آثاری را دربر دارد که هنر، نبوغ و فکر عصر ساسانیان را به نمایش گذاشته‌اند. شیو‌ه‌ی ایوان‌سازی، نخستین نمونه‌های گنبدسازی روی بناهای چهارگوش، به کار بردن خشت و لاشه سنگ با ملات ساروج از ویژگی‌های معماری این دوره تاریخی است.

هنر سنگ تراشی که از دوره‌ی عیلامی و پیش‌تر از آن در فلات ایران برای نمایش قدرت و شکوه پادشاهی‌های کوچک و بزرگ به کار گرفته شده بود، در دوره‌ی ساسانی با شیوه‌ای کامل حرفه‌ای به اوج رسید. ساسانیان از این هنر به‌عنوان روشی برای روایت وقایع مهم تاریخی بهره بردند. مهندسی شهرسازی شهر بیشاپور که بر اساس الگوی «هلنیستی هیپوداموسی» شکل گرفته، از مهم‌ترین ویژگی‌های قابل توجه مجموعه آثارمحور ساسانی فارس است.

آثار ساسانی

منبع سایت پایگاه جهانی منظر باستان‌شناسی ساسانی فارس

علاوه بر این‌ها بسیاری از پژوهشگران معتقدند که نخستین الگوی گنبدسازی ایرانی که در آتشکده‌ی شهر گور به اجرا درآمده و طی دوران ساسانی تکامل یافته است،‌ بعد از آن هم در دوره‌ی اسلامی به اوج خود رسید.

بسیاری از این آثار مربوط به دوره شاهپور اردشیران یکی از بزرگترین پادشاهان تاریخ ایران است که توانست مرزهای پادشاهی ساسانی را به مرزهای دوره‌ی هخامنشی نزدیک کند. او توانست در برابر لشکرکشی های رومیان به شرق ایستادگی کند. یکی از وقایع مهمی تاریخ ایران مجموعه نبردهای ایران و روم در دوره‌ی شاهپور است که بازخورد آن را در تنگ چوگان و شهر بیشاپور می‌توان پیدا کرد. شاهپور یکی از امپراتورهای روم را کشت و در نبردی دیگر لژیون‌های رومی را به همراه امپراتور آن‌ها به اسارت گرفت و آنان در ساختن شهر بیشاپور به کار گرفت.

ساسانیان از خاندان‌های بزرگ فارس بودند که باورهای‌های عمیق دینی داشتند. پیوندهای عمیق آنان با روحانیت زرتشتی موجب شد باورهای این دین در این دوره‌ی به اوج قدرت خود در تاریخ ایران برسد که از این لحاظ هم دوره‌ی ساسانی با اهمیت تلقی می‌شود.

آثار ساسانی

منبع سایت پایگاه جهانی منظر باستان‌شناسی ساسانی فارس

 

در ادامه به‌طور مختصر به معرفی این هشت اثر ثبت شده در میراث جهانی یونسکو پرداخته می‌شود.

سنگ‌نگاره پادشاهی اردشیر بابکان

سنگ‌نگاره پادشاهی اردشیر بابکان یکی از سنگ‌نگاره‌های اردشیر بابکان است که در فیروزآباد استان فارس قرار دارد. در این سنگ‌نگاره اهورامزدا و اردشیر بابکان در مقابل هم ایستاده‌اند و اهورامزدا در حالی که حلقه‌ی پادشاهی را از روی محراب آتش به دست اردشیر می‌دهد، وی را به پادشاهی انتخاب می‌کند. در پشت سر اردشیر، ولیعهد شاپور و دو شاهزاده‌ی دیگر ایستاده‌اند.

آثار ساسانی

عکاس میلاد وندائی

سنگ‌نگاره پیروزی اردشیر بابکان

سنگ‌نگاره‌ای مربوط به دوره‌ی ساسانیان است که در آن صحنه نبرد پیروزمندانه‌ی اردشیر بابکان با اردوان پنجم آخرین شاه اشکانی در سال ۲۲۴ حکاکی شده است. این سنگ‌نگاره با هجده متر طول و چهار متر ارتفاع، بزرگترین سنگ‌نگاره‌ی بازمانده در ایران است. این اثر در شهرستان فیروزآباد استان فارس و پیرامون رودخانه‌ی فیروزآباد و بالای صخره‌ای قرار گرفته ‌است که متاسفانه چند سال پیش شمشیر حجاری شده آن به سرقت رفت.

سنگ‌نگاره پیروزی اردشیر بابکان

عکاس میلاد وندائی

غار شاپور

غار شاپور در ۶ کیلومتری شهر تاریخی بیشابور و ۲۵ کیلومتری شهر کازرون در انتهای تنگ چوگان، در «سینه کوه» و در ارتفاع حدود ۸۰۰ متری از سطح زمین قرار دارد که قطر دهانه آن حدود ۳۰ متر است و به خاطر قرار گرفتن مجسمه شاپور در ورودی آن به غار شاپور معروف شده است.

مجسمه ۶ متری شاپور در ورودی این غار، شاهکار پیکرتراشی ایران باستان است که پس از نزدیک به ۱۷۰۰ سال هنوز باقی مانده است. این مجسمه بیش از ۳۰ تن وزن و ٨ متر ارتفاع دارد. این مجسمه بر اثر زمین‌لرزه واژگون شده بوده که در سال ۱۳۳۶ توسط ارتش ایران و بدون لحاظ کردن اصول باستان‌شناسی تعمیر شده و دوباره به حالت اولش باز‌گشته است. ۴ ایوان از دهانه به طرف داخل غار ساخته شده است. اختلاف ارتفاع تراس اول با ۱۰ پله به تراس دوم، دوم به سوم با ۸ پله و سوم به چهارم دارای ۷ پله است. مجسمه شاپور در تراس چهارم قرار دارد. این تراس که وسیع‌تر از تراس‌های دیگر است، به‌وسیله ۱۲ پله به عمق غار راه دارد.

غار شاپور

منبع سایت پایگاه جهانی منظر باستان‌شناسی ساسانی فارس

شهر گور

گور در زمان آبادانی خود، مرکز بخشی از ایالت فارس به نام کوره اردشیرخورّه بود. شهر گور اکنون متروک مانده و شهر کنونی فیروزآباد در سه کیلومتری آن قرار دارد. شهر گور (اردشیرخوره یا فیروزآباد قدیم) در اوایل قرن سوم میلادی به دستور اردشیر بابکان ساخته شد. طرح و الگوی این شهر دایره‌ای شکل است و به قطر دو کیلومتر دارای چهار دروازه اصلی بوده و بناهای حکومتی و محل اقامت درباریان در آن قرار داشته است. شهر گور اولین شهر دایره‌ای در ایران و یکی از نخستین شهرهای دایره‌ای در جهان به حساب می‌آید.

شهر گور

منبع سایت پایگاه جهانی منظر باستان‌شناسی ساسانی فارس

کاخ اردشیر بابکان در شهر گور

کاخی معروف در شهر تاریخی بیشاپور در نزدیکی کازرون است. این بنا در ضلع شمالی ارگ شاهی واقع شده، کاخی کاملا سنگی و از سنگ‌های یکدست و نقش‌دار ساخته شده است. به دلیل عدم اتمام کاوش‌های باستان‌شناسی، کاربری بنا هنوز مشخص نشده است. بنا به گفته رومن گیرشمن، این بنا کاخی بوده که شاپور ساسانی، والرین امپراتور مغلوب شده روم را در آن اسکان داده است. كاخ والرین بیشاپور در فاصله ۱۵۰ متری تالار تشریفات قرار دارد و به سبک معماری ساسانی جداره داخلی آن با سنگ‌های تراشیده و منقش و سطح بیرونی را با روكش گچ سفید كرده‌اند.

همه قسمت‌های این كاخ دارای نقوش برجسته و گچبری‌های زیبا بوده که این كاخ برای امپراتور شكست‌خورده روم هنگام اسارت در ایران ساخته شده و او همه عمرش در این كاخ تحت نظر بود. به جز حضور امپراتور روم در این شهر، فتح بیشاپور به دست مسلمانان در سال ۱۶ هجری از مهم‌ترین اتفاقات در تاریخ این شهر محسوب می‌شود. بیشاپور در قرون دوم و سوم قمری رونق چندانی نداشته و در قرن چهارم دوباره قدرت به شهر برگشت. بعد از آن با ویرانی شهر بیشتر مردم بیشاپور به كازرون مهاجرت كردند.

کاخ اردشیر بابکان در شهر گور

منبع سایت پایگاه جهانی منظر باستان‌شناسی ساسانی فارس

قلعه دختر فیروزآباد

قلعه دختر فیروزآباد در شش کیلومتری جاده‌ی فیروزآباد به شیراز در دامنه کوهی مشرف به جاده قرار دارد که پس از طی مسافتی حدود ۳۰۰ متر می‌توان به قلعه رسید. جورجینا هرمان در کتاب تجدید حیات هنر و تمدن در ایران باستان می‌نویسد، اردشیر ساسانی احتمالا این قلعه را در اواخر دوران اشکانیان و زمانی که هنوز بر اردوان پنجم، آخرین شاه دودمان اشکانیان پیروز نشده بود، ساخته ‌است. قلعه دختر فیروزآباد از هزار و ۷۰۰ سال قبل تاکنون بر فراز کوهی استوار باقی مانده است. قلعه‌ای که به دستور اردشیر بابکان طی سال‌های ۲۲۴ تا ۲۴۱ میلادی برای حفاظت از شهر و دفاع در برابر حمله اردوان پنجم آخرین پادشاه اشکانی ساخته ‌شده است.

قلعه دختر فارس از لاشه‌سنگ و گچ دست‌کوب بناشده و بیش از ۲ هزار مترمربع زیربنا دارد. این قلعه تاریخی از سه ساختمان پلکانی تشکیل ‌شده و ساختمان انتهایی آن دارای گنبدی بزرگ بوده که روی ساختمان چهارگوش بنا شده است. این بنا دارای گچ‌بری‌هایی به سبک هنر هخامنشیان در تخت جمشید، اتاق‌های تودرتو، اتاق نگهبانی، راهرو، مخزن آب، حیاط مرکزی و پلکان مارپیچی است که در دل کوه حفاری‌شده و حتی می‌توان حصارهای دفاعی این قلعه را نیز دید.

قلعه دختر فیروزآباد

منبع سایت پایگاه جهانی منظر باستان‌شناسی ساسانی فارس

کاخ سروستان

مجموعه کاخ ساسانی سروستان در استان فارس و در ۹ کیلومتری جنوب شهر سروستان در شهرستان سروستان و محله تزنگ قرار دارد. کل مجموعه ۲۵ هکتار وسعت دارد. این کاخ در زمان بهرام گور ساسانی ساخته شده که توسط، مهر نرسی وزیر معروف او که وزیر یزدگرد اول و یزدگرد دوم بود، ساخته شد. این کاخ از سنگ و گچ ساخته شده و ایوانی مربع شکل بخش مرکزی آن را تشکیل می‌دهد که دارای ۱۳ متر طول و عرض، و ۱۸ متر ارتفاع است. همچنین در مرکز و حیاط این کاه گنبدی وجود دارد. این بنا درست مثل کاخ فیروزآباد ولی کوچک‌تر از آن است و طاق‌های گنبدی آن با آجر ساخته شده ‌است.

دو ویژگی خاص این کاه این است که برای تقویت گنبدهای مدور از گوشواره استفاده شده است. علاوه بر این، استفاده از ستون‌ها به‌عنوان محافظ سقف در اتاق‌ها دیده می‌شود. همچنین تپه‌ها و ناهمواری‌های زمین‌های مجاور نشانگر بناهایی نهفته در زیر خاک است که در اطراف کاخ ساخته شده بودند. روی هم رفته نقشه کاخ سروستان شیوه بسیار جالب معماری در دوره‌ی ساسانی را به نمایش می‌گذارد. برخی از پژوهشگران معماری ساسانی، با توجه به تکنیک پیشرفته‌تر در طرحی کلی و جزییات بنا آن را متعلق به اواخر دوران ساسانی می‌دانند و معتقدند که ساخت این بنا یکی از نخستین قدم‌ها در جهت سبک ساختمانی ویژه‌ای بود که معماری گوتیک را می‌توان نقطه عطف آن دانست این بنا که از با شکوه‌ترین کاخ‌های دوره ساسانی است، در این کاخ نسبت به بناهای دیگر این دوره از معماری و پلان پیچیده‌تر و کامل‌تری استفاده شده ‌است. همچنین کاخ سروستان قدیمی‌ترین گنبد آجری کشور را در خود جای داده است.

کاخ سروستان

عکاس محمود رضا مردای مهرآبادی

شهر بیشابور

یکی از شهرهای باستانی ایران در بخش مرکزی کازرون و در استان فارس است که در زمان ساسانیان ساخته شده‌است و امروزه ویرانه‌های آن برجای مانده‌است. بیشاپور در سال ۲۶۶ میلادی و به دستور شاپور اول پادشاه ساسانی ساخته شده‌ است. پس از پیروزی شاپور بر والرین امپراتور روم، شاپور دستور داد در ناحیه‌ای خوش آب و هوا بر سر راه تخت جمشید به تیسفون شهری ساخته شود. این جاده در زمان هخامنشیان، شهرهای تخت جمشید و استخر را به شوش وصل می‌کرد. شاپور نام خود را بر این شهر انتخاب کرد. 

شهر بیشابور

منبع سایت پایگاه جهانی منظر باستان‌شناسی ساسانی فارس

معماری از اهالی سوریه قدیم به نام اِپسای برای ساخت این شهر توسط شاپور انتخاب شد. بیشاپور از کهن‌ترین شهرهایی است که پیشینه ساخت آن در سنگ نوشته‌ای موجود است. در کتاب‌های تاریخی، نام این شهر با عنوان‌های بیشاپور، بیشابور، به شاپور، بیشاور و «به اندیوشاپور» نوشته شده است. شهر بیشاپور مرکز ایالت «کوره اردشیرخوره» بوده ‌است. این شهر تا قرن هفتم هجری قمری آباد و مسکونی بوده که پس از آن ویران شده ‌است.

عکس اصلی مقاله: شهر باستانی گور از  سایت پایگاه جهانی منظر باستان‌شناسی ساسانی فارس

دیدگاه  

    تبلیغات