بیستون و طاق بستان از نگاه سفرنامه نویسان خارجی

بیستون و طاق بستان از نگاه سفرنامه نویسان خارجی

رضا اردو
| شنبه, ۳۰ تیر ۹۷ ساعت ۲۲:۱۵

بیستون و طاق بستان از عصر باستان محل بحث نویسندگان و مسافران خارجی بوده است. گاهی نقوش آن را به ملکه سمیرامیس بابلی منسوب می‌کردند و گاه تعابیر مسیح‌گونه از آن داشتند. این مکان‌ها همچنان از جمله مقاصد گردشگری خارجیان است.

نویسندگان یونانی و رومی باستان در آثار خود به مقدس بودن کوه بیستون نزد ایرانیان اشاره کرده‌اند. دیودور سیسیلی آنجا را بگیستانوس (Bagistanus) یا مکان خدایان نامیده است. دیودور این کوه را جایگاه زئوس و حک نقش‌برجسته و کتیبه‌ها را به سمیرامیس، ملکه‌ی آشور، نسبت داد. دیودور سیسیلی همچنین اشاره می‌کند که اسکندر مقدونی و سپاهیانش از پای کوه بیستون و از میانه‌ی دشت پهناور و پرآب بیستون گذشته و نگاره‌ها و نوشته‌های کوه بیستون را دیدند.

ایزیدور خاراکسی، جغرافیانویس سده‌ی یکم ق.م، از بیستون با نام «باپتانا» یاد کرده و او هم نگاره‌های کوه بیستون را ساخته‌ی سمیرامیس، ملکه‌ی آشوریان، انگاشته است. تاکیتوس رومی نیز آن را جایگاه هرکول، برابر با ایزد بهرام ایرانیان، دانسته است.

آبل پینستون فرانسوی، در دوره‌ی شاه عباس صفوی به سال ۱۵۹۸، شب را در کاروانسرای پای کوه بیستون گذراند و در گزارش خود با ساده‌دلی نگاره‌ی مرد درون دایره‌ی بالدار در سنگ‌نگاره‌ی بیستون را نگاره‌ی صعود مسیح و سنگ‌نوشته‌ها را نشانه‌هایی یونانی انگاشت.

بیستون

کاروانسرای پیش کوه بیستون، نقاشی از اوژن فلاندن

ژان باتیست تاورنیه، جهانگرد فرانسوی که در فاصله‌ی سال‌های ۱۶۶۳ تا ۱۶۶۸ نه بار به ایران سفر کرد، در شرح یکی از سفرهای خود، بی‌آنکه نامی از بیستون ببرد، به توصیف عظمت حجاری‌های آن می‌پردازد:

«این کوه مثل دیوار و پرتگاهی خطرناک است. تا اندازه‌ای که چشم کار می‌کند، در بالای آن صورت‌های متعدد و بزرگ از اشخاصی که لباس کشیش پوشیده‌اند و بخوردان به دست دارند، بدون اینکه شخصی بتواند درباره‌ی آن فکر کند یا اهالی آنجا بتوانند بگویند چطور و چرا آن صورت‌ها در آنجا حجاری شده‌اند، دیده می‌شود».

آنژ گاردان فرانسوی هم در سال ۱۱۸۶ نگاره‌های بیستون را یک صلیب و دوازده حواری مسیح شناخته بود.

کرپورتر انگلیسی اشخاص روی سنگ‌نگاره را نمایندگان قبایل یهودی در نظر گرفت

رابرت کرپورتر انگلیسی نیز در سال ۱۱۹۷ تا نیمه‌های کوه بیستون بالا رفت و سنگ‌نگاره‌ی بیستون را نگاره‌ی شلمانزر، پادشاه آشور، و نمایندگان را از ده قبیله از قبایل دوازده‌گانه‌ی یهودی انگاشت که از پادشاه آشور شکست خورده‌اند. او نگاره‌ی سرکرده‌ی سکایی با کلاهخود تیزش را نگاره‌ی لویاتان – جانوری شگفت‌انگیز و ترسناک در عهد عتیق – در نظر گرفت.

بیستون

اوژن فلاندن، نقاش فرانسوی، در سال ۱۲۱۹ نوشت:

«کوه بیستون به شکل هرمی سیاه و وحشی است که بلندترین قلل آن در این ناحیه واقع شده و رشته‌ی آن تا کوه‌های زاگرس، که در مغرب کرمانشاه است، پیش می‌رود. وقتی از پای کوه به سمت جنوب غربی روانه شدیم، در چند قدمی چشمه سنگ‌های تراش دراز به شکل صفحه‌ی وسیع می‌رسیم که در جلو یک ایوان به همان وسعت قرار دارد. سرنوشت این مکان چه بوده؟ چه شاهکارهای صنعتی در آن به کار رفته؟ هیچ نمی‌توان درباره‌اش قضاوت کرد؛ تنها باید گفت در زمانی عمارت‌های زیبایی داشته اما زمانش را هم نمی‌شود معین کرد.

اوژن فلاندن که زیباترین نقاشی‌ها را از طاق بستان کشیده هیچ از تاریخ و زمانش اطلاع نداشت

یک روز پس از توقف در کرمانشاه به سمت قسمتی از کوه بیستون که تا این محل امتداد داشت، روانه شدیم. در آنجا از طاق مشهور سنگی، که «طاق بستان» می‌نامندش، دیدن کردیم. محلی که طاق بستان نامیده می‌شود از دو طاق سنگی تشکیل شده است. به پای این طاق چندین چشمه‌ی آب روان هست که از دامنه‌ی کوه می‌گذرند. دیوارها عموماً با طرزی ظریف و نازک‌کاری حجاری شده‌اند. مانند ما هزاران عابر دیگر زیر این طاق خوابیده، از هوا، ظرایف طاق و چیزهای نفیسش لذت برده‌اند».

طاق بستان

نقاشی فلاندن از طاق بستان

دکتر ویلز انگلیسی در سال ۱۲۵۵ در کرمانشاه به سر برد و در کشیدن تلگراف به این شهر نقش داشت. او حجاری‌های بیستون و طاق بستان را چنین وصف می‌کند:

«محلی تاریخی است که بر صفحه‌ای وسیع از سنگ‌های تیز و دیواره‌ی عمودی کوه آن سنگ نوشته‌هایی به خط میخی به چشم می‌خورد. هیکل عظیم و برافراشته‌ی این کوه از کیلومترها دورتر ابهت و عظمت خاصی دارد که سنگ‌نوشته‌های آن به وسیله‌ی شرق‌شناسی به نام هنری راولینسون ترجمه شده است.

بیستون نماینده‌ی سیاسی انگلستان در کرمانشاه را مشخص کرد!

می‌گویند روزی هنری دستور ساختن چوب‌بستی بلند از پایین تا مقابل کتیبه را داد و با خیال راحت بر بالای این چوب‌بست رفت؛ ناگهان پایش غلتید و به طرف پایین برگشت که یکی از همکاران کرمانشاهی مسلمان و صدیقش به نام حاجی خلیل محکم به بازویش چسبید و او را از سقوط و مرگ حتمی نجات داد. هنری هم در آن زمان حاجی خلیل را به عنوان نماینده‌ی سیاسی انگلیس در کرمانشاه منصوب کرد. هنوز هم بعد از او پسرش، آقاحسن، سمت نمایندگی انگلیس را در کرمانشاه به عهده دارد».

بیستون

ویلز در وصف طاق بستان می‌نویسد:

«در کرمانشاه غاری یا طاق هلالی با مجسمه‌ی سواری عظیم‌الجثه، مجهز به نیزه و دیگر سلاح‌های ایران باستان هست که ارتفاع آن به حدود هفت متر می‌رسد. در حال حاضر از مجسمه‌ی سوار نیزه به دست و اسبش جز پیکری شکسته چیز دیگری به جای نمانده، با این وجود هنوز هم دو مجسمه‌ی دیگر در انتهای طاق به چشم می‌خورد. در بالای سردر ورودی به داخل طاق، که ایوانکی بادگیر و خنک تشکیل داده، پیکره‌ی دو فرشته‌ی زیبا با بال‌های گسترده بر پهنه‌ی سنگی صاف حکاکی شده است.

«پیکره‌های طاق بستان را به سبک مجسمه‌های رومی تراشیده‌اند»

آن طور که به خاطر دارم گویا هر یک از این فرشتگان سه‌تاری ظریف در میان پنجه‌های خویش دارند. از قرار معلوم، پیکره‌ی این فرشته‌ها به سبک مجسمه‌های رومی تراشیده شده‌اند».

طاق بستان

هنری بایندر فرانسوی در اواخر سلطنت ناصرالدین‌شاه اینگونه از طاق بستان یاد کرده است:

«از کنار استخری که در مقابل کوه قرار گرفته غارها و حجاری‌هایی مشاهده می‌شود. یک سرستون یونانی و مجسمه‌ی نیم‌تنه‌ی مردی شکسته در هر طرف نیمکتی سنگی بر روی زمین افتاده است».

«این قسمت از خاک ایران یکی از غنی‌ترین چراگاه‌های کشور را دارا است»

جکسن، جهانگرد آمریکایی، در سال ۱۲۸۳ در کرمانشاه به سر می‌برد. او وصف کاملی از طاق بستان به دست می‌دهد:

«طاق بستان در سیزده قرن پیش از باغ‌های معروف ساسانیان بود و اکنون نیز به خاطر حجاری‌هایش معروف است. راه ما از میان دشت موج‌داری می‌گذرد که از شمال محدود است به رشته کوه «پرو» که از بیستون تا طاق بستان کشیده شده است و از جنوب به برآمدگی‌های بزرگی از کرمانشاه تا لرستان امتداد می‌یابد. این قسمت از خاک ایران یکی از غنی‌ترین چراگاه‌های کشور را تشکیل می‌دهد.

طاق بستان

همین که آفتاب برآمد کاروان کوچکی که من با آن سفر کردم بر شتاب افزود. هنوز ساعت ده نشده بود که به طاق بستان رسیدیم و با این طی مسافت به صحنه‌های حوادثی قدم گذاشتیم که به هزار سال بعد از صحنه‌های حوادث تاریخی هخامنشیان در بیستون تعلق داشت. نقش‌ها و کتیبه‌ی داریوش و حجاری‌های گودرز، پادشاه پارت، جای خود را به نقوش برجسته‌ای داد که شهریاران ساسانی کنده بودند.

«به خاطر صفحه‌ی سنگی بالای طاق‌ها گاهی آنجا را تخت بستان نیز می‌خوانند»

طاق بستان در حدود پنج-شش کیلومتری شمال شرقی کرمانشاه واقع شده و اکنون قسمتی از املاک یکی از مالکان بزرگ ایران حاج آقا حسن وکیل‌الدوله، نماینده‌ و عامل دولت بریتانیا در کرمانشاه، است. اهالی به آنجا به عنوان تفرج‌گاه می‌نگرند. نام طاق بستان را به خاطر تورفتگی‌ها یا طاق‌نماهایی که در دامنه‌ی کوه کنده شده به این محوطه داده‌اند. آنجا را گاهی نیز «تخت بستان» می‌خوانند؛ ظاهراً این نامگذاری به خاطر صفحه‌ی سنگی است که در بالای طاق‌ها کنده شده است.

طاق بستان

عکس از نیلوفر حسین‌زاده

در روزگاران پیشین، مردم آن را گاه به نام مجسمه‌ اسب خسروپرویز، شبدیز، و گاه به نام محبوب زیباروی خسرو قصر شیرین می‌خوانده‌اند».

گروته، سیاح آلمانی، در سال ۱۲۸۵ در کرمانشاه زندگی می‌کرد. او با دیدن زیبایی‌های طاق بستان چشم‌اندازهای زیبای جزایر یونان را به خاطر آورده است:

«در انتهای دشت، کوه بیستون با چهار هزار متر ارتفاع و با صخره‌ها و پرتگاه‌های فراوانش مانند دیوار سنگی عظیمی قد برافراشته است. کرمانشاه بر دامنه‌ی یکی از شاخه‌های کوهی که در سمت جنوبش قرار دارد بنا شده است.

وقتی با اسب به طرف حجاری‌های طاق بستان، که یادگار دوران ساسانیان است، پیش می‌رفتیم هوا تیره و مه‌آلود بود. در اطراف جاده، اینجا و آنجا، کشتزارهای خشخاش دیده می‌شد. هر چه به رودخانه‌ی قره‌سو نزدیک‌تر می‌شدیم کشتزارهای گندم و جو بیشتر می‌شدند. پس از پیاده‌روی در زیر درختان پرشاخ و برگ، به طاق بستان رسیدیم.

«یک نویسنده‌ی هندی به نام عبدالکریم مجسمه‌های طاق بستان را با زیباترین مجسمه‌های معبد لاهور برابر دانسته»

پشت درختان بید، برکه‌ی بزرگی همچون آینه می‌درخشید. یک نویسنده‌ی هندی به نام عبدالکریم که در قرن هجدهم در راه زیارت مکه از اینجا گذشته مجسمه‌های طاق بستان را با زیباترین مجسمه‌های معبد لاهور برابر می‌داند».

معبد لاهور

معبد ایندرا در لاهور

هرتسفلد آلمانی (سال ۱۲۹۹) بر این باور بود که چون نام بغ بیشتر خاص میترا است، پس صخره‌ی بیستون جایگاه پرستش این ایزد ایرانی بوده است. هر آنچه باشد این جایگاه خدایان هنوز هم مسافرانی را به سمت خود می‌کشاند.

«همیشه گروهی از کوهنوردان ایرانی بر بیستون هستند»

مسافر آمریکایی در مهر ۹۳ درباره‌ی این محوطه‌ی جهانی نوشته است:

«این سایت زیبا جاهای زیادی برای دیدن دارد. مجسمه‌ی هرکولی که بازسازی کرده‌اند کمی سرش از تنش بزرگ‌تر شده اما باقی بناها تأثیرگذار هستند. سنگ‌نگاره‌ی داریوش زیبا و یکتا است. صخره‌ی فرهادتراش نیز خیلی بزرگ به نظر می‌رسد. همیشه گروهی از کوهنوردان ایرانی، که خیلی هم رفتار دوستانه‌ای دارند، آنجا هستند. کاروانسرای ایلخانی نیز به خوبی مرمت شده و چشم‌انداز خوبی به صخره دارد».

بیستون

عکس از بهمن زارعی

توریست انگلیسی در اردیبهشت ۹۵ از این مجموعه آثار هنری و تاریخی دیدن کرده است:

«اگر بخواهید از غارهای نئاندرتال‌ها بازدید کنید یا نقوش برجسته‌ی اشکانی را ببینید یا اعلامیه‌ی داریوش را نظاره کنید یا حتی بر جاده‌ی شاهی قدم بزنید همگی در اینجا مهیا است. رفتن به بیستون برای علاقه‌مندان به دنیای باستان جزو بایدها است. خوشبختانه مسیر دسترسی به سنگ‌برجسته‌ی داریوش مسدود است و خرابکاران نمی‌توانند به آن صدمه بزنند».

«طاق بستان یادآور چشمه وکلوس فرانسه است»

مسافر ایتالیایی در خرداد ۹۷ پس از دیدار از طاق بستان آنجا را یادآور چشمه‌ی وکلوس (Fontaine-de-Vaucluse) فرانسه می‌داند:

«چشمه‌ی ووکلوس، در جنوب فرانسه، جایی است که آب رودخانه‌ی سرگ (Sorgue) از طریق دره‌ای به زیر دیوار صخره‌ای می‌ریزد. وقتی از طاق بستان دیدن کردم فوراً آنجا به خاطرم آمد. آب فراوان و آرام چشمه به مکان شکل داده است. نقش‌برجسته‌های ممتازی از تمدن ساسانی اینجا قرار دارد. اینها، در کنار نقوش نقش رستم، احتمالاً مهم‌ترین آثار ساسانیان هستند. ما تحت تأثیر هنر نقوش طاق بستان قرار گرفتیم؛ زیرا تا پیش از با اینگونه آثار مواجه نشده بودیم.

چشمه وکلوس

چشمه وکلوس در جنوب فرانسه

در ذهنیت غربی ما، ایرانیان تنها قدرت شرق بودند که در برابر سپاهیان رومی مقاومت کرده و پیروزی‌های مهمی هم به دست آوردند. گویا سرنوشت تلخ امپراتور ژولین در یکی از نقوش طاق بستان ترسیم شده است. نقش‌برجسته‌ی خسرو دوم (خسروپرویز) هم اینجا است؛ ما او را به عنوان شخصی می‌شناسیم که صلیب مقدسی که مسیح بر آن مصلوب شد را غصب کرد. روی هم رفته اینجا جذابیت زیادی دارد؛ چون ما را در ارتباط با وقایع کلیدی تاریخ جهان قرار می‌دهد».

منبع جلیلیان، شهرام، ۱۳۸۸، «قدیمی‌ترین توصیفات سنگ‌نگاره بیستون در متون جغرافیایی و سفرنامه‌های دوره اسلامی»، پژوهش‌های تاریخی دانشگاه سیستان و بلوچستان، سال سوم، شماره ۵، صص. ۶۳-۷۸ حقدار، علی اصغر، ۱۳۹۵، تصویر ایران و ایرانی از نگاه مسافران خارجی، استانبول دیودور سیسیلی، ۱۳۸۴، کتابخانه تاریخی، ترجمه حمید بیکس شورکایی و اسماعیل سنگاری، تهران، جامی، ص. ۷۹۱ سالمیان، غلامرضا، ۱۳۸۳، «سیمای بیستون و تاق بستان در آثار جهانگردان»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شماره ۷۷ و ۷۸، صص. ۱۷۴-۱۷۸ فلاندن، اوژن، ۱۳۲۴، سفرنامه اوژن فلاندن به ایران، اصفهان، ص. ۱۹۴ موسوی، علی، «باستان‌شناسی بیستون»، دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج. ۱۳، صص. ۴۱۴-۴۱۷ همدانی، علی کرم، «بیستون»، دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج. ۱۳، صص. ۴۱۲-۴۱۴ tripadvisor

دیدگاه  

    جستجوی تور، پرواز، هتل، رستوران و دیدنی‌ها...

    تورهای برگزیده

    تورهای برگزیده

    تبلیغات