صنایع دستی ایران: نمادی از هویت، تمدن و فرهنگ

صنایع دستی ایران: نمادی از هویت، تمدن و فرهنگ

زهرا  آذرنیوش
| دوشنبه, ۲۰ خرداد ۹۸ ساعت ۱۶:۱۵

روز جهانی صنایع دستی دهم ژوئن برابر با ۲۰ خرداد است. صنایع دستی ایران نمادی از فرهنگ و تمدن کشور بوده و توسعه آنها با رشد گردشگری رابطه مستقیم دارد.

صنایع دستی ایران از شاخص ترین صنایع هنری است که ریشه‌های عمیقی در فرهنگ و تاریخ این سرزمین دارد. صنایع دستی ایران از نظر تنوع دارای حیطه گسترده‌ای است و در بین تمام کشورهای دنیا در صدر قرار دارد. در مورد تعریف صنایع دستی نظرات مختلفی ارایه شده است اما اگر بخواهیم یک تعریف خاص و کوتاه از صنایع دستی ارایه دهیم می‌توان گفت: «صنایع دستی بخشی از هنرهای سنتی است که حقیقت متعالی هنر را با فنون و مهارت‌های صنعتی متناسب، آمیخته و با قالب تکثیر در متن زندگی فردی و جمعی عرضه کرده است».

صنایع دستی

ایران دارای صنایع دستی کهن بسیاری است. وسعت و گستردگی این شاخه‌ها، قابل تقسیم به زیرشاخه های متعددی است که نشان از گوناگونی و بالندگی سطح هنرهای سنتی و ریشه داشتن آن در تاریخ غنی ایران دارد. بدین شکل آشنایی و شناخت صحیح صنایع دستی کشور ایران و درک جایگاه و موقعیت آن و همچنین بررسی سیر تحول این صنایع از گذشته تا بحال، امری حیاتی و ضروری در حفظ و ادامه روند توسعه این هنر است.

ظرف فیروزه کوب

تاریخچه صنایع دستی در ایران

سابقه صنایع دستی در ایران به گذشته‌های دور یعنی زمانی که انسان شروع به استفاده از سنگ برای رفع نیازهای خود کرد باز می‌گردد. این صنایع دارای قدمتی چندین‌هزار ساله هستند و ریشه‌های آنها را باید در کنار سکونتگاه‌ها و آثار بجای مانده از ساکنان اولیه فلات ایران جستجو کرد. ایران در دوره باستان خود دارای صنایع دستی بسیاری بود که باقی‌مانده بسیاری از آنها در موزه‌ها و حفاری‌های باستانشناسی به دست آمده است. در ایران پس از اسلام نیز از دوره سامانیان تا پایان دوره سلجوقیان صنایع دستی ایران پیوسته با تلفیق با اصول اسلامی بخش عظیمی از شاهکارهای هنر و معماری ایران را به خود اختصاص داده است.

صنایع دستی

نگاهی به سیر تحول صنایع دستی در این بازه زمانی را می‌توان از بین متون تاریخی کهن ایران به دست آورد. طبیعی است که شرایط اجتماعی و سیاسی هر دوره تاریخی و سیاست‌گزاری‌های آن بر روند رشد و یا رکود صنایع دستی موثر است. برای مثال از لابلای متون کتاب‌های مسعودی و بیهقی می‌توان به این نتیجه رسید که هنرهای مربوط به جواهر و مرصع در دوره‌های باستانی ایران تا پایان عصر غزنوی بسیار اهمیت داشت واین نوع صنعت دست، این پیشرفت را به دلیل حمایت پادشاهان از این صنعت و اهمیتی که برای جواهرت قایل بودند کسب کرده بود‌. نگاه به متون تاریخی نشان می‌دهد که در این دوره‌ها صنف جواهرساز از جایگاه اجتماعی خاصی نیز برخوردار بودند، چرا که صنعت تزیین جواهر و مرصع برای تزیین جواهرات، وسایل جنگی مثل شمشیر و حتی کمربند و... مورد استفاده قرار می‌گرفت. این رونق در دوره‌های بعد نیز دیده می‌شود.

جواهر سازی

صنایع دستی

هنر ساخت جواهرات زینتی دوره هخامنشی

در سفرنامه سانسون اهمیت مهرساز و جایگاه آن در حاکمیت صفوی را می‌توان به وضوح دید. از طرفی نگاهی به متون تاریخی نشان می‌دهد که با گسترش اسلام و فقه اسلامی و احکام مختلف، هنرهای مربوط به ساخت ساز و صورتگری نزول پیدا کرد و حتی در دوره‌هایی از تاریخ با شکل‌گیری گروه‌های فتوت، کار این اصناف تا حدی مکروه و گاهی حرام اعلام شد و این امر بر رکود این نوع از صنایع دستی تاثیرگذار بود. متون تاریخی دوره ایلخانان مغول نشان می‌دهد که خواجه رشید‌الدین فضل الله همدانی به دلیل دوری کردن ایرانیان از تصویرگری، برای تصویرگری کتاب خود در ربع رشیدی از نقاشان چینی استفاده کرده است.

صنایع دستی

دوره قاجار را می‌توان دوره اوج و فترت صنایع دستی به صورت همزمان دانست. در این دوره از یک سو با ارتباط گرفتن ایران با غرب زمینه ورود بسیاری از کالاهای خارجی در ایران فراهم شد و به این شکل تا حدودی صنایع دستی ایران کم رونق شد و از سوی دیگر صنایع دستی و اصناف جدیدی در ایران مثل صنعت حلبی سازی و عبابافی شکل گرفت و رونق پیدا کرد.

صنایع دستی

جایگاه صنایع دستی

صنایع دستی ترکیبی از هنر و صنعت هستند که در قالب حوزه ای مستقل و بومی مطرح می شوند. این صنایع، تا حد بسیاری بیانگر فرهنگ و صنعت مردمان و استعدادها و مهارت‌های آنهاست. صنایع دستی تولید شده محصول اندیشه، احساس و دست تولید کننده است. بنابراین این صنایع را می‌توان بازتابی از تاریخ و تمدن و آیینه تمام‌نمای ذهن و ذوق و هنر هر منطقه دانست. صنایع دستی که به هنرهای صناعی هم می‌تواند نام برده شود دارای ویژگی‌های خاص خود است.

صنایع دستی

صنایع دستی

صنایع دستی تولیدات ملی و غیروابسته محسوب می‌شوند و قابلیت ایجاد و توسعه در تمام مناطق کشور از جمله شهر، روستا و عشایر را دارند. این صنایع به مواد اولیه، دسترسی آسان دارند و به ابزار کاری مختصر برای کار نیاز دارند.

مسجد فریمد

عکس: داوود اسدالله‌وش مسجدفریومد خراسان

صنایع دستی نیاز به سرمایه‌گذاری مالی سنگینی ندارند و در زمینه محیط زیستی هیچ گونه اثر مخربی ندارند. از امتیازات ویژه این صنایع قابلیت بسترسازی در صنعت گردشگری و ایجاد درآمد مکمل و قدرت اشتغال‌زایی است. این صنایع داخلی اگر مورد حمایت قرار گرفته و سرمایه‌گذاری صحیحی بر روی آنها صورت گیرد، درآمد بیشتری خواهند داشت و طبیعی است که رشد و افزایش تولید در این زمینه تاثیر مستقیم بر درآمد سرانه کشور خواهد داشت. بدیهی است که با بسترسازی و توسعه سرمایه‌گذاری در این زمینه، نرخ اشتغال نیز افزایش می‌یابد و به همان میزان، آسیب‌های اجتماعی و فرهنگی کم می‌شوند.

صنایع دستی

ارتباط صنایع دستی و گردشگری

تحولات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در جهان در سده‌های اخیر بخصوص در زمینه افزایش جمعیت، گسترش شهرنشینی و توسعه راههای ارتباطی، افزایش اوقات فراغت و بهبود رفاه اجتماعی منجر به توسعه‌ی گردشگری شده است. تنوع اقلیمی، فرهنگی، تاریخی و هنری در ایران سبب می‌شود که جاذبه‌های فراوانی برای جذب گردشگران داشته باشد. اما طبیعی است که چنین چیزی بدون برنامه‌ریزی و مدیریت و شناسایی عوامل توسعه آن امکانپذیر نخواهد بود.

کاشیکاری

عکس: احسان امینی

صنایع دستی

جهانگردی معمولا به قصد تفریح و یا تجارت انجام می‌شود اما بدون شک نمی‌توان تبادلات فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی آن را نادیده گرفت. مطابق پیش‌نویس سازمان جهانگردی، طرح‌های توسعه گردشگری و زیربنایی باید ابعاد هنری، اجتماعی و فرهنگی، چشم‌اندازهای طبیعی، ویژگیهای تنوع زیستی و بافت مکانهای میراث را در نظر بگیرند. باید به استفاده از محصولات محلی اولویت دهند و سبک معماری محلی و سنت‌های بومی را مد نظر قرار دهند. در این پیش‌نویس صنایع دستی جزی شاخه جاذبه‌های فرهنگی مادی گردشگری برشمرده شده است. بدین شکل کشورهایی که گردشگر بیشتری را جذب کنند ارزش صنایع دستی بیشتری نسبت به دیگر کشورها دارند.

صنایع دستی

طبیعی است که بیشتر صنایع دستی ایران در جوامع محلی و روستایی تولید می‌شود و فرهنگ، طبیعت و اقلیم منطقه نقش مستقیم در تعیین نوع این تولیدات دارد. بنابراین ایجاد فرصت‌های شغلی در این زمینه سبب تقویت و رونق این پدیده خواهد بود. در ایران توسعه گردشگری بخصوص در روستاها سبب توانمندی مردم محلی و تنوع‌بخشی به اقتصاد از طریق رونق صنایع دستی و بومی و محلی با سایر بخش‌های اقتصادی می‌شود. صنایع دستی در روستاها با کیفیت و کمیت بیشتری ارایه می‌شوند. گردشگری روستایی را می‌توان مردمی‌ترین نوع گردشگری از لحاظ ارایه صنایع بومی نامید زیرا این صنعت از یک طرف به رشد اقتصادی و تنوع فعالیتهای روستایی و از طرف دیگر با جذب نیروی انسانی و ایجاد صنایع دستی به درآمدزایی ساکنان روستاها کمک می‌کند و فرصتی برای توسعه همه جانبه فراهم می‌کند.

صنایع دستی

گردشگری روستایی بیشتر بر اساس فرار از زندگی پرهیاهوی شهری و ماشینی و روی آوردن به طبیعت و زندگی طبیعی شکل گرفت و سپس تبدیل به ابزاری برای افزایش اشتغال و بهبود کیفیت زندگی و افزایش رفاه اقتصادی و امکانات اجتماعی شد. امروزه گردشگری بر توسعه صنایع دستی در جاهای مختلف ایران تاثیر مثبت گذاشته است و این دو در یک رابطه مستقیم قرار گرفته‌اند به طوریکه با افزایش و توسعه گردشگری، بر میزان افزایش ارایه صنایع دستی و معرفی و افزایش درآمد در این زمینه نیز روند رو به رشد دارد. این روند بویژه در روستاهای ایران ملموس‌تر است به طوری که جذب توریسم و افزایش آن منجر به ایجاد زمینه برای کارآفرینی و رشد صنایع دستی شده است.

صنایع دستی

با توجه به پیش‌بینی تعداد یک میلیارد و ششصد میلیون نفر گردشگر بین‌المللی تا سال ۲۰۲۰ میلادی و درآمدهای پیش‌بینی شده حاصل از آن که البته در صورت وجود شرایط مناسب میسر می‌شود، به روشنی می‌توان پی به اهمیت توجه به بازاریابی، طراحی محصول گردشگری و تبلیغ صنایع دستی ارزش ميراث فرهنگي توسط جوامع و کسب بهره‌ي اقتصادي و اجتماعي از طريق صنايع خالق امکان‌پذير است. هم‌اكنون كشورهای حوزه جنوب شرقی آسیا و كشورهايی همچون چين، كره شمالی و جنوبي، ژاپن، هندوستان، مكزيك، پرو و كشورهايي ديگر از اين دست، از چند دهه پيش سرمايه‌گذاري‌هاي بزرگي را در زمينة جذب گردشگر خارجي با تأكيد بر هنرهاي سنتي و صنايع دستي محلي و بومي خود آغاز كرده‌اند، كه هم‌اكنون به مرحلة بازدهی مثبت و درآمدزايی رسيده‌اند.

صنایع دستی

روز دهم ژوئن روز جهانی صنایع دستی است. این روز به بهانه پاسداشت صنایع دستی در جهان نام‌گذاری شده است و در این روز در سراسر دنیا برنامه‌های خاصی برای پاسداشت این هنر فرهنگی و اقتصادی برگزار می‌شود.

منبع روشن، ع و قاسمي. (1385) طرح ايجاد شهرك‌هاي هنرهاي سنتي و صنايع دستي، اولين كنفرانس اقتصاد شهري، قزوين. سازمان جهانی گردشگری ،۱۳۸۲،نشریه مطالعات گردشگری، شماره1. قالیباف، م و شعبانی فرد،محمد،۱۳۹۰. ارزیابی و اولویت بندی جاذبه های گردشگری برای توسعه گردشگری شهری براساس مدل های تصمیم گیری چند متغیره: مطالعه موردی شهر سنندج نشریه تحقیقات جغرافیایی، شماره101. واکاوی زمینه‌های مطالعه صنایع دستی در متون کهن دوره اسلامی.عبدالکریم عطارزاده،فصلنامه علمی پژوهشی نگره،ش۴۱،بهار۹۶. یاوری، حسین.(۱۳۸۹) آشنایی با هنرهای سنتی۱،تهران: انتشارات دانش جهانگردی،چاپ پنجم.
برچسب‌ها صنایع دستی

دیدگاه  

    تبلیغات