آشنایی با پرندگان تالاب بند علی خان

آشنایی با پرندگان تالاب بند علی خان

پریسا  مرتضوی
| دوشنبه, ۲۱ اسفند ۹۶ ساعت ۱۷:۴۵

بند علی خان، تالابی در دل کویر و نزدیک کلانشهر تهران است که حالا تبدیل به خانه‌ای فصلی برای پرندگان مهاجر و بومی شده است و تعداد زیادی از آن‌ها برای مدتی در آن زندگی می‌کنند.

می‌گویند ۱۲۰ سال پیش علی خان نامی که از ثروتمندان زمان خویش بوده است، بندی خاکی روی رودخانه شور می‌سازد تا آب رودخانه شور و قسمتی از سیلاب‌ها را به سمت زمین‌های کشاورزی خود در اراضی پایین دست ورامین هدایت کند. به همین خاطر از آن زمان به اینجا می‌گویند بند علی خان. تالابی که وقتی به نیمه‌های آذرماه می‌رسیم و بارندگی‌ها شدت می‌گیرد، روان آب‌های سطحی از پایتخت به سمت این تالاب روان می‌شود و آن وقت است که دسته دسته پرندگان مهاجر به این تالاب پرآب می‌آیند؛ تالابی که با زیادتر شدن بارش باران، وسعتش تا ۵۰ هزار هکتار هم می‌رسد. 

موقعیت این تالاب را در نقشه گوگل می‌توانید ببینید:

مطمئنا علی خان وقتی بندهایی روی رودخانه شور می‌زده، روحش هم خبر نداشته که هم نام خودش را ماندگار می‌کند و هم این منطقه تبدیل به یکی از زیباترین تالاب‌های فصلی اطراف تهران خواهد ‌شد. جایی که در اصل بخشی از سواحل دریاچه نمک در جنوب ورامین است، حالا تالابی دارد که زمستان‌ها پذیرای پرندگان مهاجر می‌شود. از آنجا که این تالاب، فصلی، کویری و دشتی است، وسعتش بستگی به میزان بارندگی و منابع آب سطحی دارد. برای همین است که در تابستان، اینجا چیزی جز کویر بی‌آب نمی‌شود. در فصل سرما اما تالاب جان می‌گیرد و زندگی مجدد خود را آغاز می‌کند، پرآب می‌شود و محل حیات و گذران زندگی پرندگان؛ این تالاب محل مهاجرت پرندگانی همچون خوتکا، چنگر، ادرک سر سبز، غاز و درناهای خاکستری است.

تالاب بند علی خان

ایستگاهی برای استراحت

وقتی به این تالاب بروید اردک سر سبز، خوتکا و اردک‌های غازنما (تنجه و آنقوت) همه در بالای سرتان یا در حال پرواز هستند یا در لابه‌لای نی‌ها مشغول چرخیدن. بند علی خان تنها تالاب فصلی در منطقه حفاظت شده کویر و مکانی مناسب برای مهاجرت پرندگانی است که در این مسیر رفت و آمد می‌کنند، پرندگانی که از شمال کشور وارد می‌شوند، از دشت ارژن و تالاب پریشان می‌گذرند، به سمت سواحل بوشهر می‌روند و از روی مدیترانه دوباره به سمت سیبری برمی‌گردند.

تالاب بند علی خان

این تالاب محل مهاجرت پرندگانی همچون خوتکا، چنگر، ادرک سر سبز، غاز و درناهای خاکستری است

تالاب فصلی بند علی خان از شمال به حوزه شهرستان ورامین، از جنوب به صورت یکپارچه به دشت مسیله و سواحل دریای نمک در استان قم، از غرب به دشت سیاه‌پرده و بلندی‌های معروف به کوه مره و از سمت شرق به دریای نمک وصل می‌شود. بررسی‌هایی که از تالاب بند علی خان در فصول مختلف سال انجام گرفته، از تنوع بالای پرندگان در آن خبر می‌دهد؛ ۹۸ گونه از ۲۸ خانواده پرنده؛ یعنی تقریبا ۲۰ درصد گونه‌های پرندگان شناسایی شده در ایران. از گونه‌های پرندگان این تالاب ۶۷ گونه از ۲۰ خانواده خشکی‌زی، ۱۳ گونه از دو خانواده آبزی و ۱۸ گونه از شش خانواده کنار آبزی هستند. برخلاف تصور رایج که گمان می‌شود تنها پرندگان آبزی به تالاب‌ها وابسته‌اند، حیات پرندگان خشکی هم به این اکوسیستم وابسته است. در تالاب بند علی خان، تعداد پرندگان خشکی‌زی از تنوع پرندگان آبزی و کنار آبزی بیشتر است؛ چرا که در فصول خشک سال، گونه‌های غالب پرندگان تالاب خشکی‌زی هستند؛ مثل عقاب‌ها، لاشخورها، چکاوک‌ها، بلبل‌ها، سسک‌ها و زنبورخوارها. البته یکی از دلایل این مسئله هم این است که در ایران تنوع پرندگان خشکی‌زی بسیار بیشتر از تنوع پرندگان آبزی و کنار آبزی است.

تالاب بند علی خان

اما نکته مهم در این تالاب این است که تبدیل به استراحتگاه، آشیانه، مکان آب شرب و پناهگاه برای پرندگان آبزی شده است. وجود تالاب‌هایی همچون تالاب بند علی خان موجب می‌شود تا پرندگان مهاجری كه از شمال كشور به جنوب یا برعكس مهاجرت می‌كنند، به خاطر نداشتن مكانی برای استراحت و تجدید قوا از بین نروند؛ این پرندگان نمی‌توانند بدون توقف مسیر مهاجرت خود را یکسره طی كنند. از همین رو تالاب بند علی خان، با اینكه تالابی فصلی است، نقش مهمی در حفاظت از نسل پرندگان آبزی و كنار آبزی مهاجر بازی می‌کند.

پرواز روی تالاب

معروف‌ترین اردک بومی ایران را می‌توان اینجا دید؛ اردك سر سبز. اینجا در ۳۰ كیلومتری جنوب ورامین، بیشتر از هر پرنده‌ای، این گونه اردک در حال پرواز است؛ اردكی با طول بین ۵۶ تا ۶۵ سانتی‌متر كه وقتی بالهایش را در آسمان باز می‌کند، پهنای آن‌ها تا ۹۸ سانتی‌متر هم می‌رسد. بین پرنده نر و ماده این گونه اردک تفاوت زیادی وجود دارد؛ پرنده نر، زیر تنه سفید و طوق سفید رنگی دور گردن دارد و به خاطر سرِ سبزِ براق و منقار زرد مایل به قهوه‌ای‌اش، به آسانی از پرنده ماده و سایر پرنده‌ها قابل تشخیص است؛ چرا كه اردک ماده به طور كامل قهوه‌ای مایل به خاكستری و لكه لكه‌ای است.

اردک سر سبز

اردک سر سبز به غیر از فصل جوجه‌آوری، گرایش شدیدی به رفتار گروهی دارد و در این دوره در دسته‌های بزرگ دیده می‌شود. شاید برای همین است که وقتی در کنار تالاب بند علی خان هستیم در لحظه‌ای آسمان بالای سرمان پر می‌شود از پرواز گروهی و هماهنگ آن‌ها که بسیار سریع هم پرواز می‌کنند؛ با سرعتی حدود ۶۵ کیلومتر بر ساعت، كه نسبت به جثه‌شان بسیار سریع است.

کمی آن طرف‌تر خوتکا است؛ كوچك‌ترین اردک ایران كه نوعی اردک مهاجر است. این پرنده در اوراسیا (اروپا و آسیا) تخمگذاریش را كرده و حالا در فصل سرما به سمت جنوب مهاجرت كرده است. تعداد بیشتری از خوتکاها را می‌توان با شروع پاییز در تالابهای شمال ایران (انزلی، امیركلایه، بوجاق، میانكاله، فریدونكنار) دید. این پرنده ۳۶ سانتی‌متری، از همه اردک‌های هم‌خانواده خود کوچک‌تر است.

تالاب بند علی خان

پرنده سیاهی با پیشانی سفید، بدون شک چنگر است؛ پرنده‌ای که جزو اولین دسته از پرندگانی است که تالاب بند علی خان را برای گذران چند ماه از زندگی‌شان در مسیر مهاجرت خود انتخاب کرده‌اند. چنگرها از خانواده درناسانان هستند و شب‌ها را هم برای مهاجرت خود انتخاب می‌کنند. اما از این خانواده پرتعداد، فقط چنگر نیست كه تالاب علی خان را دوست دارد، اینجا باز هم می‌توان پرنده‌هایی از خانواده درناها دید. میان همه پرنده‌ها شاید دیدن درنای خاکستری در تالاب چیز دیگری باشد. از میان سه نوع درنایی كه به ایران مهاجرت می‌كنند، درنای معمولی هر ساله مهمان تالاب بند علی خان می‌شود. درناهای خاکستری پرنده‌هایی هستند با قد ۱۱۲ سانتی‌متری و خاکستری رنگ كه مانند همه گونه‌های این خانواده مهاجر هستند؛ پرندگانی بزرگ با پاها و گردنی دراز و دمی نسبتا کوتاه. درناها هنگام مهاجرت در یک خط یا به شکل ۷ پرواز می‌کنند. بال‌های دراز و شکل منقارهایشان در لحظه اول ما را به یاد لک لک‌ها می‌اندازد، اما این فقط شباهتی است كه پرنده‌شناس‌ها را به اشتباه نمی‌اندازد.

تالاب بند علی خان

البته پرندگان مهاجر آبزی این مکان را برای زادآوری انتخاب نمی‌کنند؛ چرا که زمان خیلی زود می‌گذرد و آب تالاب با گرم شدن هوا به سرعت خشک می‌شود.

تعدادی چوبا و آبچلیک در اواخر فرودین ماه شروع به لانه‌سازی می‌کنند، اما آب تالاب خشک می‌شود و همه آن‌ها هم تلف می‌شوند؛ چرا که جوجه‌هایشان اواسط خردادماه به دنیا می‌آیند که دیگر تالاب آبی ندارد.

تالاب بند علی خان

فاضلابی که از کارخانه چرم‌سازی به تالاب می‌ریزد، آن را آلوده می‌کند. اما اینجا است كه شگفتی تالاب بند علی خان به رخ كشیده می‌شود؛ در ابتدای این تالاب، باكتری‌ها به تصفیه آب مشغول هستند و پس از چند متر نیزار به چشم می‌خورد. نی تنها در محیط آب شیرین رشد می‌كند و وجود نیزار در این تالاب نشان‌دهنده تصفیه خود به خود آب در آن است.

تصور نبود بند علی خان برای مردم محلی دشوار است. می‌گویند ۲۰ سال پیش اینجا طبیعت دیگری داشت. آنچه امروز ما را به حیرت در می‌آورد، شاید یک دهم آن چیزی است که در گذشته بوده است.

 

جستجوی تور مسافرتی

دیدگاه