مسجد دارالاحسان سنندج؛ قلب مذهبی سنندج

مسجد دارالاحسان سنندج؛ قلب مذهبی سنندج

محبوبه حسنی
| چهار شنبه, ۲۰ دی ۹۶ ساعت ۱۵:۰۰

«مسجد دارالاحسان» که به مسجد جامع سنندج نیز شناخته می‌شود، یکی از زیباترین بناهای تاریخی در این شهر است که معماری و تزئینات کاشی‌کاری آن، بسیار زیبا، تماشایی و مثال‌زدنی است.

سنندج، از شهرهای غربی کشور است که به عنوان دومین شهر بزرگ کرد‌نشین و از کلان‌شهرهای ایران شناخته می‌شود. در ابتدا این شهر به «سینه دژ» و پس از آن به «سنه‌دژ»، نامیده می‌شد که با گذشت زمان تغییر کرده و به سنندج امروزی شناخته می‌شود. این شهر دارای بافت سنتی بسیار ارزشمندی است که میراثی گرانبها از عمارات، حمام، مساجد و بازار را برای فرزندان این مرز و بوم، به یادگار دارد.

مسجد دارالاحسان

جالب است بدانید علاوه بر لقب «هزار تپه» که به این شهر داده شده است، حضور مساجد بسیار در خاک این سرزمین، آن را به شهر مساجد نیز شهره ساخته است. از معروف‌ترین و شناخته‌شده‌ترین آثار تاریخی که به یکی از جاذبه‌های گردشگری تاریخی و مذهبی سنندج نیز تبدیل شده است، «مسجد جامع» آن است که در بین مردم به «مسجد دارالاحسان» نیز شناخته می‌شود.

مسجد دارالاحسان

به نظر می‌رسد که این مسجد در سال ۱۲۲۸ هجری، دوران فتحعلی شاه قاجار و به دستور «امان الله خان اردلان» از والیان بزرگ کردستان، احداث شده است. درواقع با توجه به برخی متون تاریخی، این چنین به نظر می‌رسد که «خانه پاشا» از حاکمان تحت سلطه‌ی دولت عثمانی، در زمانیکه حکومت مرکزی ایران به دلیل ضعف و ناتوانی احاطه‌ی کاملی بر اوضاع کردستان نداشت، از کرکوک به کردستان آمده و حاکم وقت آن زمان «علی قلی خان» را مجبور می‌سازد که به اصفهان نقل مکان کند.

وی در زمانیکه در کردستان حضور داشت، عماراتی از جمله مسجد، مدرسه، دو منار بلند و سازه‌های دیگری را در سنندج احداث می‌کند که پس از اتمام حکومتش، این بناها به دست والیانی که از سوی پادشاهان صفوی انتخاب شده بودند و بر کردستان حکومت می‌کردند، ویران شده و از بین رفت. تا اینکه امان‌الله خان دو منار رفیع باقی‌مانده از مسجد دوران صفویه را نیز تخریب کرده و آن مسجد مذکور به طور کامل از بین می‌رود. بنابراین با همین اسناد تاریخی، به نظر می‌رسد که احتمالا این مسجد بر شالوده‌ی همان مسجد عهد صفویه درست زمانی که سنندج به عنوان مرکز حکومتی کردستان اعلام شده بود، ساخته شده و دو مناره‌های مسجد جامع فعلی نیز در جای دو مناره‌ی رفیع مسجد قبلی، قرار گرفته است.

مسجد دارالاحسان

 پس از گذشت بیش از یک قرن از ساخت مسجد، قسمت‌هایی از آن تخریب شده که استادکاران و هنرمندان آن دوره از جمله «حسن میناچی»، دست به کار شده و با کاشی‌کاری زیبا و هنرمندانه‌ی خود، به تعمیر و مرمت آن پرداخته است. مصالح به کار برده شده در ساخت این اثر تاریخی عمدتا از لاشه، لوکه، باربر و کلنگی است که از آن‌ها در پی، کف، ازاره‌ها و همچنین ستون‌ها استفاده شده است. همچنین از آجر لعابدار، بدون لعاب، سنگ‌، کاشی لعابدار و چوب، در تزئینات مسجد بهره برده شده است.

بالغ بر ۱۵۰ قصیده در کتبیه‌های مسجد دارالاحسان حکاکی شده است که آن را منحصربه‌فرد ساخته است

در ایوان شرقی این مسجد کتیبه‌ای از جنس سنگ مرمر موجود است؛ روی این کتیبه‌ی سنگی قصاید «میرزا فتح‌الله خرم کردستانی» به همراه سال ساخت که ۱۲۲۷ هجری است، حک شده است. همچنین در ساختمان مسجد اشعاری از شاعران دیگر همچون «میرزا صادق اصفهانی»، «مجدالممالک» و «جوهری» نیز به چشم می‌خورد که به تمجید از والی وقت، شکوه و عظمت بنای مسجد، وجه تسمیه و نیز نوع کاربری بنا به عنوان مسجد مدرسه شناخته می‌شد و دارای حجره‌های طلاب علوم دینی است و در مجموع ۱۲ حجره در اطراف مسجد وجود دارد. درواقع سه ضلع شمال، جنوب وشرق میانسرا را همین حجره‌های مدرسه‌ دربر گرفته است که از این تعداد ۵ حجره در ضلع شمالی، ۴ حجره در قسمت شرقی و ۳ حجره در جنوب و در دو طرف ورودی مسجد قرار گرفته است. در نمای تعدادی از این حجره‌ها ایوان‌های کوچکی ساخته شده است که با استفاده از کاشی‌کاری، سطح آن‌ها را تزئین کرده و جلوه‌ای باشکوه و تماشایی را به این بخش از این بنای تاریخی، بخشیده است.

مسجد دارالاحسان

جالب است بدانید که این مسجد در دوران ساخت و در عصر حاضر به عنوان «قلب مذهبی سنندج» نیز شناخته می‌شود. همچنین به نظر می‌رسد که به دستور امان‌الله خان اردلان، با استفاده از درآمد باغ‌های روستای «خلیچیان» واقع در شمال سنندج، تمامی هزینه‌های مربوط به تعمیرات و نگهداری مدرسه و نیز هزینه‌ی تحصیلی طلبه‌ها و دستمزد مدرسین، تامین و پرداخت می‌شد.

مسجد دارالاحسان

مسجد دارالاحسان

ایوان جنوبی که به ایوان روبه قبله نیز شناخته می‌شود، بسیار باشکوه و به زیبایی ساخته شده و روی بدنه‌ی داخل و خارج آن نیز همانند ایوان شرقی، آیاتی از قرآن حک شده است. در این قسمت از مسجد، می‌توان کتیبه‌ای را مشاهده کرد که منقوش به سوره‌ی مبارکه‌ی انسان به خط ثلث و به رنگ سفید بر زمینه‌ی کاشی‌کاری شده به رنگ آبی هفت‌رنگ و به صورت نواری است. استفاده از تزئینات زیبا با آیات قرآن در دیوارها، پایه‌ها، سرستون‌ها و فضاهای داخلی مسجد آن هم تا ارتفاعی قابل توجه از دیگر ویژگی‌های منحصربه‌فرد مسجد جامع سنندج به شمار می‌رود.

مسجد دارالاحسان

تزئینات دیگری در کنار آیات قرآنی در بخش‌های مختلف مسجد انجام شده است که می‌توان به تزئینات مقرنس‌کاری روی سرستون‌های ۲۴ ستون سنگی موجود در آن اشاره کرد.

مسجد دارالاحسان

در چهار طرف مسجد راه‌های عبور و نیز خیابان‌هایی ساخته شده است که با کمک تمامی آن‌ها می‌توان بدون هیچ مشکلی و به آسانی به مسجد دسترسی یافت. همانگونه که پیش‌تر نیز بیان شد، این مسجد به دلیل بهره‌مندی از تزئینات کاشی‌کاری وسیع، بسیار زیبا و تماشایی در بین گردشگران و کارشناسان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ درواقع می‌توان اینگونه بیان کرد که سازنده و طراح بنا نه تنها کاشی‌کاری این مسجد را به عنوان تزئین به‌کار برده است، بلکه از این هنر ارزشمند همانند عایقی کاملا امن و قابل اعتماد بهره گرفته که در نوع خود ستودنی است؛ که اگر ترکیب درست فضاها و همچنین ایجاد تناسب بین حجم‌ها را نیز به آن اضافه کنیم، می‌توان این مسئله را از ویژگی‌های قابل توجه در مورد ساخت مسجد برشمرد.

مسجد دارالاحسان

کاشی‌کاری‌های هفت‌رنگ در تزئین بخش‌هایی از مسجد جامع سنندج، در نوع خود بی‌نظیر، زیبا و بسیار ستودنی است

آجرهای لعابداری که از سه رنگ مشکی، آبی تیره و فیروزه‌ای تشکیل شده و می‌توان این تزئینات در سنندج را منحصربه‌فرد و کم‌نظیر دانست. چرا که در نمای هیچ بنا و سازه‌ی دیگری به اندازه‌ی مسجد دارالاحسان نمی‌توان این وسعت از تزئینات آجری که اتفاقا آجرهای لعابدار است، مشاهده کرد.

مسجد دارالاحسان

 پنجره‌ها نیز با چوب‌های تزئینی و به صورت فخر و مدین در حجره‌ها اجرا شده است که توجه هر گردشگر و بازدیدکننده را به خود جلب می‌سازد.

مسجد دارالاحسان

تزئینات سنگی در ستون‌ها نیز وجود دارد که از شاخص‌ترین قسمت‌های تزئینی به‌کار رفته در بنای مسجد است. چرا که حجاری انجام شده روی سنگ‌ها، مقرنس‌های سنگی اجرا شده روی سرستون‌ها زیبایی وصف‌ناشدنی را به داخل مسجد بخشیده که با تزئینات گچبری قوسی داخل بنا، جلوه‌ای ناب از هنر ایرانی را به نمایش گذاشته است. ناگفته نماند که تزئینات گچبری در مسجد دارالاحسان تنها در حاشیه‌ی کتیبه‌های سنگی که در ایوان شرقی و همچنین در محراب نصب شده، به کار رفته است.

در وصف معماری مسجد جامع سنندج، نوشته‌های متعددی در کتب تاریخی ثبت شده که در بین آن‌ها مولف کتاب «حدیقه ناصریه»، از متون تاریخی محلی دوران قاجاریه، شنیدنی است. وی در مورد مسجد چنین نوشته است:

امان الله خان ... مسجدی را در نهایت شکوه و استحکام بنا کرد. اسم این مسجد دارالاحسان و بسیار عالی و ممتاز و در و دیوار آن کاشی کاری است. شبستانی دارد كه بیست و چهار عدد ستون سنگی در آن نصب شده، در كتیبه‌ی چهار دیوار این شبستان و كتیبه‌های اطراف ستون‌ها سه ثلث قرآن مجید را با كاشی به خطی كه شبیه به خط كوفی است، نوشته‌اند كه نهایت امتیاز را دارد و دو ایوان بزرگ كه یكی رو به قبله دیگری رو به طرف مشرق در این مسجد بنا شده كه خیلی بر رونق مسجد افزوده است. در نمای بیرونی مسجد ایوان‌های شرقی و جنوبی مسجد آیات بسیاری به كار برده شده كه نشان از توجه سفارش‌دهنده، خطاط و كاشی‌كار است.

مسجد دارالاحسان

همانگونه که پیش‌تر نیز بیان شد، شبستان مسجد دارای ۲۴ ستون سنگی است که سازندگان سقف صحن را روی این ستون‌های سنگی بنا کرده که در چهار ردیف شش‌تایی قرار گرفته است. جالب است بدانید که ردیف این ستون‌ها همگی در جهت محراب واقع شده و به طور کلی پنج دهانه با عرض‌هایی یکسان را به‌وجود آورده است. نور فضای شبستان نیز با استفاده از هفت پنجره که همگی در دیوار غربی شبستان قرار دارد، تامین می‌شود.

این۲۴ ستون سنگی که تماما کنده‌کاری شده نیز از دیگر ویژگی‌های مسجد است که قطعا نمی‌توان مشابهی از آن را در هیچ مسجد دیگری یافت.

مسجد دارالاحسان

 تنوع و گوناگونی عناصر و اجزای هنری که در مسجد مورد استفاده قرار گرفته، واقعا تحسین‌برانگیز است. همچنین نمی‌توان از قرینه‌سازی تزئینات بنا مخصوصا تزئیناتی که در آن کاشی‌کاری و آجرکاری انجام شده است، به همین سادگی گذشت؛ چرا که در هیچ بخش از مسجد دارالاحسان، نمی‌توان تزیناتی بدون این خصیصه‌ی بیان شده، مشاهده کرد. تزئینات آجری مسجد جامع در کل شهر سنندج بی‌نظیر و یکتا است و در این مسجد بیش از ۱۵۰ بیت قصیده که تمامی آن‌ها شرح حال کاملی از این بنای ارزشمند را در زمان ساخت و پس از آن بیان می‌کند، در قالب کتیبه‌های زیبا حک شده است که نشان از هنرمندی و خلاقیت سازندگان آن دارد و در هیچ بنایی که در این دوره و حتی دوران پس از مسجد جامع ساخته شده است، نمی‌توان چنین هنرنمایی را مشاهده کرد. 

برچسب‌ها مسجد لوکیشن

دیدگاه  

    تبلیغات