یخدان های دوقلو؛ یخچال های دوره قاجار در سیرجان

یخدان های دوقلو؛ یخچال های دوره قاجار در سیرجان

زهرا  آذرنیوش
| شنبه, ۳۰ دی ۹۶ ساعت ۱۵:۰۰

یخدان‌ها یا یخچال‌های طبیعی سیرجان، شامل دو چاله یخ هستند که بر روی آن‌ها گنبد عظیم خشتی قرار دارد. این یخدان‌ها را که از منحصربه‌فردترین یخدان‌های دو قلو در ایران هستند، به شما معرفی می‌کنیم. 

یخدان‌ها بناهایی هستند که در دوره‌های پیشین در شهرهایی که در نواحی گرم و خشک ایران قرار داشتند، به منظور فراهم کردن میزان مصرف آب سرد مردم در فصول گرم ساخته می‌شدند. این یخدان‌ها دارای معماری خاص بودند که همین معماری خاص و شاخص‌های مربوط به آن سبب کارکرد خاص بنا شده بود.

یخدان های دوقلو

در دوره ساسانیان این شهر سیرگان نامیده می‌شد. از آن رو شهر را سیرگان می‌گفتند که دارای قنات‌های زیادی بود. همچنین شهر، که در زمان‌های پیش آباد شده بود، از حیث کاریز تمام و بسیار غنی بوده است. سیرگان که بعدها به سیرجان تبدیل شد در منطقه آب و هوای گرم و خشک قرار داشته، در فصل گرم تابستان غالبا بارندگی آن اندک و مردم این ناحیه به ناچار گرمای زیادی را متحمل می‌شدند. معماران از سرمای شدید و خشک زمستان به‌عنوان راهکاری جهت حفظ و نگهداری مواد غذایی و نوشیدنی‌های خود در فصل تابستان استفاده کردند و با ساخت بنایی مخروطی شکل که توسط پله‌هایی به چندین طبقه در زیر زمین منتقل شده بود، شرایطی همانند یخچال‌های امروزی را به وجود آوردند.

یخدان‌‌های سیرجان که به یخدان‌های حاج رشید سیرجان هم معروف هستند به شماره ۱۱۸۷۵ در تاریخ ۱۸/ ۳ /۱۳۸۴ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده‌اند. قدمت این بنا مربوط به دوران قاجاریه و سال۱۲۷۴ است. این بنا که گفته شده توسط افراد خیر ساخته شده است، یخ مصرفی مردم شهر را تامین می‌کرد. این یخدان‌ها شامل دو چاله یخ است که بر روی آن‌ها گنبد عظیم خشتی قرار گرفته و همچنین یک دیوار (حصار) طویل و مرتفع و سایه‌انداز در بین دو یخدان کشیده شده است. این یخدان‌ها امروزه در قسمت غرب محله باغ بمید، خیابان شیخ فضل‌الله نوری واقع شده‌اند.

بررسی مخازن یخ

در استان‌هایی مانند کرمان و یزد در تابستان با افزوده شدن مصرف آب مردم این شهرها، از قدیم نیاز به تولید یخ وجود داشت. به همین دلیل این یخچال‌های طبیعی، یخ مصرفی شهرهای کویری همچون سیرجان را تامین می‌کردند. مخازن یخ این یخدان‌ها در عمق زمین با خاک‌برداری ایجاد و دورچینی شده‌اند. عمق مخزن یا چاله یخ‌ها، در حال حاضر از سطح فعلی حدود۷ متر ارتفاع دارد، اما عمق اولیه چاله‌ها بیشتر بوده و به حدود عرض دهنه مخزن می‌رسید. به مرور زمان که عملکرد یخچال‌ها از بین رفت، کف آن با آوار و زباله‌ها انباشته شد. قطر چاله‌های یخ بین حدودا ۸٫۵ تا ۹٫۵ متر متفاوت بود و برای جلوگیری از نفوذ رطوبت به داخل چاله‌ها جداره‌های آن را با آجر و پوشش عایق دور چینی کرده‌اند. مخازن یخ هر کدام دارای ۲ دهنه ورودی و خروجی به عرض۱۳۰ سانتی‌متر بودند که یخ حاصله از حوضچه‌های یخ در فصل سرد زمستان با نیروی انسانی خرد شده و به چاله‌های یخ منتقل می‌شد و هنگامی که مخزن یا چاله‌های یخ به حد اشباع می‌رسید، هر ۲ دهنه مخزن را مسدود می‌کردند تا با شروع فصل گرما که به آب خنک و یخ نیاز داشتند، مورد استفاده قرار گیرند. گفتنی است که دسترسی به کف چاله یا مخزن یخ با پیمودن یک پلکان که در دیوار دور چینی چاله یخ قرار داشت، امکان‌پذیر می‌شد. روی هر کدام از چاله‌های یخ یک گنبد عظیم مخروطی قرار گرفته که از مصالح خشت خام به ابعاد ۸×۲۸×۲۸ سانتی‌متر و ملات گل رس پوشیده شده و عایق بسیار خوبی در مقابل نور و گرمای حاصل از تابش خورشید است؛ این شیوه معمول همه یخدا‌ن‌ها یا یخچال‌های ایران است.

یخدان سیرجان

گنبدهای مخروطی دارای نمای خارجی پلکانی هستند که برای دسترسی بهتر به راس گنبد چنین ساخته شده‌اند، اصطلاحا رک نامیده می‌شوند و حدودا دوازده و نیم متر ارتفاع دارند. این بنا از خشت خام و ملات گل ساخته شده است. خشت، آجر و ملات کاه گل که از جمله مصالح بومی منطقه است، در بنا با ضخامت زیادی استفاده شده و خود باعث ایجاد یک عایق حرارتی شده است، به‌طوری که از ورود هوای گرم خارج به داخل و خروج هوای سرد داخلی به خارج بنا جلوگیری می‌کند. اهالی سیرجان در فصل زمستان مخزن یخدان‌ها را از یخ پر کرده و با بستن درب‌ها و روزنه‌ها، در فصل تابستان از یخ آن استفاده می‌کردند.

یخدان سیرجان

دیوار سایه انداز

دیوار سایه‌انداز طویل و مرتفعی که سراسر جبهه شرقی دو مخزن یخ را دربر می‌گرفت، به‌صورت منحنی به عرض حدود ۲٫۵ متر در سطح و ارتفاع ۱۰٫۵ متر در راس به حالت صندوقی شکل تبدیل شده است. این دیوار به خط مستقیم حدود ۱۰۰ متر طول دارد. در سمت جنوب غربی نیز دیوار سایه‌اندازی با همان حالت منحنی وجود داشته که امروزه از این دیوار سایه‌انداز اثری باقی نمانده است. در طرف غربی دیوار سایه‌انداز چنانچه در همه یخچال‌ها مرسوم بوده، حوضچه‌های یخی قرار داشت که معمولا به شکل چهار گوش با عمق کم (بین ۲۰ تا ۵۰ سانتی‌متر) و با ریختن آب در حوضچه‌ها لایه نازکی از یخ تشکیل و با وارد کردن مجدد آب در چند نوبت لایه قطوری از یخ شکل می‌گرفت، یخ‌ها توسط نیروی انسانی شکسته و به مخزن منتقل می‌شدند.

یخدان سیرجان

شاید بتوان نمای خارجی گنبدهای مخروطی  این مجموعه را که دارای زیبایی خاصی است، نوعی تزئین به حساب آورد، اما از جمله تزئینات موجود در این مجموعه می‌توان به تزئینات خشتی هندسی در بر غربی دیوار سایه‌انداز اشاره کرد که به‌صورت برجسته و فرو رفته اجرا شده و دارای زیبایی خاص خود است. یخچال یا یخدان، محلی برای نگهداری یخ بوده که در فصل زمستان یخ لازم را در حوضچه‌هایی که شرح آن گذشت، تهیه و در چاله یا مخزن یخ انبار کنند تا در فصل گرما به مصارف مختلف برسانند.

تزیینات

بنابراین یخچال‌ها را از جمله عناصر معماری گذشته می توان برشمرد که مختص یک عملکرد و با کاربری خاص خود بوده است، اما با پیشرفت جوامع بشری و نیروی برق هر خانواده می‌تواند با یک یخچال نیاز خویش را برآورده سازد. امروزه یخدان‌ها کاربری خود را از دست داده‌اند و تنها می‌توان به آن‌ها به عنوان آثار معماری و جاذبه طبیعی و گردشگری نگریست. اما از دست دادن کارکرد اصلی این یخدان‌ها نباید سبب شود به حفظ میراث فرهنگی و تاریخی بی‌اعتنا باشیم.

برچسب‌ها یخچال سیرجان

دیدگاه  

    تبلیغات