معماری مسجد مقدس جمکران؛ دومین مقصد گردشگری مذهبی در قم

معماری مسجد مقدس جمکران؛ دومین مقصد گردشگری مذهبی در قم

محبوبه حسنی
| شنبه, ۲۸ اسفند ۹۵ ساعت ۱۱:۳۰

مسجد مقدس جمکران، دومین جاذبه‌ی گردشگری مذهبی در قم، میزبان زائران بسیاری از سراسر جهان است. برای آشنایی با معماری مسجد، با کجارو همراه باشید.

طبق اظهارات سازمان جهانی سفر و جهانگردی، توریسم مذهبی حدود ۲۶ درصد از تمامی جریان‌های گردشگری جهان را در بر دارد و این خود آمار مطلوبی در حوزه‌ی گردشگری محسوب می‌شود. اما آنچه مسلم است، استفاده از مواهب گردشگری مذهبی، تنها با فراهم کردن بستری مناسب جهت توسعه‌ی این صنعت، امکان‌پذیر خواهد بود. که می‌توان به شناسایی جاذبه‌ها، برنامه‌ریزی برای توسعه بخشیدن به آن‌ها، بازاریابی و نظارت بر اجرای قوانین، اطلاع‌رسانی، تحقیقات لازم و ... اشاره کرد.

معماری جمکران

مسجد مقدس جمکران، با توجه به پیشینه‌ی احداث و ساخت آن، علاقه‌مندان و عاشقان بسیاری را به خود جلب ساخته است و همانند حرم امنی است که سالانه به ویژه در شب‌های سه‌شنبه و چهارشنبه‌ی هر هفته، دلسپردگان بی‌شماری را میزبان است. معماری انجام شده در این حرم نیز با عشق، ارادت و دلباختگی مریدان حضرت، برخوردار از رنگ و بویی آسمانی است که می‌‌توان آن را در بناهای ایجاد شده از گذشته تا به امروز، به وضوح استشمام کرد.

با توجه به کتیبه‌ی موجود که متعلق به سال ۱۱۶۷ هجری قمری است، به نظر می‌رسد که مسجد قبل از دوران حکومت افشاریان ساخته شده و در دوران مختلف تعمیر، بازسازی و تکمیل شده است. در کتیبه‌ی مذکور، «میرزا علی اکبر جمکرانی» بنای مسجد را در اوایل قرن ۱۲ هجری قمری بازسازی و مرمت کرده است و در دوران ناصری، «حاج علیقلی جمکرانی» به افزودن صحنی به مسجد پرداخت.

معماری جمکران

ساخت‌وساز در این مکان مقدس تا دوران حکومت مظفرالدین شاه قاجار نیز ادامه داشت و در این دوران مسجد و صحن توسط «علی اصغر خان اتابک»، تعمیر و بازسازی شد و بخش‌های دیگری از جمله چندین حجره، چند ایوان در اطراف صحن و دو آب‌انبار نیز به آن اضافه شد.

تزئینات مسجد مقدس جمکران، از زمان حکومت قاجاریان، آغاز شد

تزئینات مسجد در دوران حکومت قاجاریان انجام گرفت که می‌توان به ازاره‌ی کاشی‌کاری خشتی هفت‌رنگ، تزئیناتی با استفاده از نقوش اسلیمی با آب طلا و رنگ لاجوردی و کتیبه‌ای از کاشی‌های خشتی و مزین به سوره‌‌ی مبارکه‌ی جمعه، اشاره کرد. در گذشته مسجد ۴ محراب پنج ترکی داشت. در وسط محراب مرکزی، چاه کوچکی وجود داشت که بوسیله‌ی سنگ مرمر میان‌تهی، دهانه‌ی آن را پوشانده بودند و تعدادی از زائران بنا به اعتقادات خود، مقداری از خاکی را که داخل آن وجود داشت، به عنوان تبرک برمی‌داشتند که در سال ۱۳۵۰ هجری شمسی، به فرمان آیت‌الله فیض، چاه را پر کرده و سنگ را برداشتند.

معماری جمکران

جالب است بدانید که در همین محراب، قطعه سنگ دیگری از جنس مرمر به شکل یک قدم بزرگ، کنده‌کاری شده بود که این امر به نشانه‌ی قدمگاه بودن مسجد صورت گرفته بود. محراب‌ها زیبا و هنرمندانه تزئین شده و استادکاران هنرمند، آن‌ها را با پوشش مقرنس گچی و لچکی‌های کاشی‌کاری شده با کتیبه‌هایی مزین به عبارت «فَمَنْ صَلّیها فَکَانَّما صَلّی فی البیتِ العتیق‌» (به دعوت امام زمان (ع) از مردم جهت اقامه‌ی دو نماز در مسجد مقدس جمکران اشاره دارد)، که با خط ثلث نوشته شده بود، آراسته بودند. در سال ۱۳۳۲ هجری شمسی، به همت «سید محمد آقازاده» بازسازی محوطه‌ی ورودی انجام شد. در واقع محوطه‌ی ورودی، در بخش جنوب صحن به صورت تالاری با شش ستون آهنی طراحی و احداث شد که کتیبه‌ی قدیمی به تاریخ ۱۱۶۷ هجری قمری (امروزه این کتیبه در انبار مسجد نگهداری می‌شود)، در آن نصب بود.

معماری جمکران

در بخش شرقی صحن نیز، تالاری احداث شد که بوسیله‌ی آجرهای تراش و کاشی‌های هفت‌رنگ، تزئین و با خط ثلث، تاریخ، نام بانی («سید محمد آقازاده»)، نام معمار و تاریخ حک شده است. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، هسته‌ی تاریخی و کهن مسجد تخریب شد و با نظارت آیت‌الله مرعشی نجفی، به شکل هندسی مربع علامت‌گذاری شد که با سنگ‌فرش جداگانه‌ای، مشخص شده است. تولیت مسجد مقدس جمکران با خریداری زمین‌های اطراف به گسترش و توسعه‌ی مسجد پرداخته که با این اقدامات، بیش از ۵ هکتار به وسعت محوطه و صحن اصلی، افزوده‌ شده است. در حال حاضر مسجد مقدس جمکران دارای شش ورودی به صحن از شش جهت است که ورودی شمال شرقی آن، در محور شبستان اصلی مسجد احداث شده و در دو طرف آن می‌توان دو مناره‌ی بزرگ که از جنس بتون ساخته شده است را مشاهده کرد.

معماری جمکران

مسجد مقام، ساختمان جدید مسجد است که دارای ایوان ورودی بسیار زیبا است. تمامی بدنه‌ی این بخش از مسجد که با کمک سه ورودی، یکی در مرکز و دو ورودی دیگر در طرفین به شبستان متصل است، با استفاده از کاشی‌های معرق تزئین شده و روی سقف نیز لچکی‌ها و مقرنس‌کاری که نمایی از هنرمندی استادکاران است، زیبایی خیره‌کننده‌ای را بوجود آورده است. در دو طرف ایوان نیز می‌توان دو مناره با ارتفاع ۶۰ متر که هر کدام با کاشی معرق و به شکل چند وجهی در قسمت‌های تحتانی، مدور در ساقه و گل‌دسته‌ای در بخش فوقانی است، تزئین شده و معماری زیبایی را به نمایش گذاشته است.

شبستان اصلی مسجد مقدس جمکران، دارای وسعتی حدود ۱۰۰۰ متر مربع است که به صورت هشت‌ضلعی و از سه ورودی در بخش شمالی و دو ورودی در بخش جنوبی تشکیل شده است. هشت ستون‌ تعبیه شده در این شبستان نیز با استفاده از کاشی‌های معرق و مقرنس‌کاری تزئین شده و گنبد مسجد، با سازه‌ای فلزی روی آن قرار گرفته است. هنرمندان ایران‌زمین، بخش درونی گنبد را با کاشی‌های معرق با تلفیق آجر به زیبایی تزئین کرده‌اند. بخش خارجی گنبد شلجمی شکل نیز با بهره‌گیری از کاشی‌های فیروزه‌ای پوشیده شده و کتیبه‌های تهلیل و ترنج‌های تزئینی که مزین به ذکر زیبای «یا مهدی ادرکنی» است، نظر هر بیننده‌ای را به خود جلب می‌کند.

معماری جمکران

گسترش و بازسازی مسجد، از قرون مختلف تا به امروز ادامه دارد. امروزه مسجد مقدس جمکران از بخش‌های مختلفی از جمله محوطه‌ی ورودی، محراب، گنبد، مناره، مسجد مقام، شبستان‌ها، چندین حسینیه، بازارچه، زائرسرا، ساختمان اداری و ... است. هرچند با توجه به اظهارات برخی از کارشناسان معماری در ارتباط با ساخت‌وسازهای اخیر، معماری انجام شده در بخش‌های مختلف مسجد از اصالت معماری ایرانی برخوردار نبوده و نمی‌توان کم‌ترین ارتباطی با فرهنگ ایرانی و معماری ایرانی پیدا کرد. در این راستا می‌توان به معماری گلدسته‌های مسجد اشاره کرد و الگوی ساخت آن گلدسته‌های مسجد‌النبی در مدینه‌ی منوره است. معماری که هیچ ارتباطی با معماری اصیلی که در بناها و مساجد تاریخی و ارزشمند ایران کهن یافت می‌شود وجود ندارد.

برچسب‌ها معماری مسجد

دیدگاه  

    تبلیغات