آتشکده مهراردشیر اردستان؛ از معبد مهرپرستی تا مسجد یکتاپرستی

آتشکده مهراردشیر اردستان؛ از معبد مهرپرستی تا مسجد یکتاپرستی

رضا اردو
| پنجشنبه, ۷ دی ۹۶ ساعت ۱۷:۰۰

آتشکده‌ی مهراردشیر اردستان چه زمانی که معبدی مهرپرستی بود و چه زمانی که به مسجد تبدیل شد همواره کانون معنوی مردمان اردستان به شمار می‌رفت.

مهراردشیر از آتشکده‌های معروف دوره‌ی ساسانی بوده که زیارت آن نزد زرتشتیان آن زمان مقامی برگزیده داشته است. اما گویا تقدس جایگاه آن به پیش از دوران ساسانی برمی‌گردد؛ بنا به روایتی بهمن پسر اسفندیار، که او را بهمن اردشیر یا اردشیر درازدست هم گفته‌اند، آن را در اردستان برپا کرد. نام اردستان – که از ترکیب لفظ «ارد» به معنی پاک و مقدس و روشن با پسوند «ستان» درست شده – به معنای «محل مقدس» یا «جای پاک و روشن» است که به نظر می‌رسد بخاطر وجود آتشکده آن نام را به خود گرفته است.

آوردن نام بهمن کیانی، به عنوان سازنده‌ی بنای مهراردشیر، به تنهایی بیانگر ابهام در زمان ساختش است. اما نام‌های «مهر» و «اردشیر» حدس‌هایی را برمی‌انگیزد. مهر از جمله ایزدان ایرانی است که تا پیش از رواج دین زرتشتی پرستش آن بسیار رونق داشته است؛ خصوصاً آنکه می‌دانیم در زمان پادشاهی اردشیر دوم هخامنشی به این ایزد دوباره توجه شد و نامش در کنار اهوره‌مزدا آورده شد. از طرف دیگر می‌دانیم که حوادث و اتفاقات منسوب به بهمن کیانی با اوضاع حکومت اردشیر یکم و دوم هخامنشی شباهت دارد.

این شباهت در ترکیب اسمی «بهمن اردشیر» نیز بازتاب یافته است. حمزه اصفهانی در ذکر پادشاهی کی‌اردشیر یا بهمن پسر اسفندیار در قرن چهارم هجری می‌نویسد که این پادشاه در یک روز سه آتشکده بنا کرد: آتشکده‌ی شهر اردشیر در جانب قلعه مارین یا مهربین، آتشکده‌ی ذروان اردشیر در روستای دارک برخوار و آتشکده‌ی مهر اردشیر اردستان. بنابراین بعید نیست که زمان ساخت بنا به زمان اردشیر دوم هخامنشی بازگردد.

آتشکده مهربین

آتشکده‌ی جانب قلعه‌ی مهربین

احتمالاً در زمان اردشیر، که به ایزد مهر توجه شد، معبدی برای این ایزد ساخته شد و بعدها در زمان ساسانیان، که دین زرتشتی مزدیسنی رونق گرفت، جای آن آتشکده‌ای برپا شد و نام معبد «مهر» اردشیر به آتشکده‌ی «مهر اردشیر» دگرگون شد. گرچه این حدس خام و نیازمند ادله‌ی بیشتر است اما باید گفت که وجود اماکن دیگری مشتق از نام «مهر» در آن منطقه تا حدی آن حدس را تأیید می‌کند.

در فاصله‌ی ده کیلومتری شمال اردستان و در غرب زواره روستایی وجود دارد که کاریز آن در زمین‌های زراعی و خانه‌های اردستان تا محلی که احتمالاً آتشکده‌ی مهراردشیر برپا بوده پیش می‌رود. این روستا را اُمهران می‌گویند که مرکب از سه جزء «اُ»، تلفظ پهلوی آب، «مهر» و «ان» نسبت است؛ یعنی آب منسوب به مهر. به جز این کاریز، کاریز دیگری به فاصله‌ی چند صد متری آتشکده شروع شده و به طرف شمال شرقی در حومه‌ی زواره پیش می‌رفت.

این کاریز (قنات) دومی قبلاً روستایی را در پنج کیلومتری اردستان سیراب می‌کرد که آن را مهر یا مهرگرد می‌گفتند. احتمالاً اُمهران و مهرگرد، که مشخصاً به اردستان وصل بودند، در کنار معبد مهراردشیر کانون پرستش ایزد مهر در منطقه را تشکیل می‌دادند.

به جز آتشکده‌ی مهراردشیر، آتشکده‌های دیگری از جمله آتشکده‌ی امهران، زواره و جوگند نیز در اردستان وجود داشته است.

زواره

نمایی از زواره

پس از ورود اسلام به ایران، آتشکده‌ی مهراردشیر مانند بسیاری آتشکده‌های دیگر تا مدت‌ها برپا بودند. این آتشکده، که به طور مختصر «مهر» هم نامیده می‌شد، در نوشته‌های سیاحان قرن سوم و چهارم قمری بازتاب یافته است. احتمالاً مهراردشیر تا سده‌ی چهارم قمری برپا بوده و سپس به مسجد تبدیل شده است. همانند وقتی که مهراردشیر از معبد به آتشکده تغییر کاربری داد، وقتی به مسجد تبدیل شد نیز آوازه و تقدس خود را از دست نداد.

نویسندگان اسلامی ایرانی و عرب در آثار سده‌های هفتم، هشتم و حتی یازدهم قمری به آن و اهمیتی که داشته اشاره کرده‌اند که مردم از اطراف و اکناف به آنجا می‌آمدند.

درباره‌ی محل دقیق آتشکده‌ی مهراردشیر و مسجدی که گویند جایش را گرفته، همانند زمان ساخت نخستینش، اطلاعات موثقی در دست نیست. اردستان ۹ کاروانسرای معتبر و دژی به نام ارونه داشت. این دژ از بقایای باستانی شهر محسوب می‌شد که تا حدود سال ۱۲۸۰ قمری حصار، خندق و آسیای داخل آن هنوز بر جای بود و سپس به باغی موسوم به باغ قلعه تبدیل شد. آتشکده‌ی مهر اردشیر ظاهراً در میان همین قلعه قرار داشته است.

موقعیت اردستان روی نقشه

در دشت محله‌ی رامیان اردستان، مسجد قدیمی نیمه ویرانی وجود دارد که به باور روایات محلی در محل آتشکده ساخته شده است؛ حتی برخی از مردم بومی در این باره غلو کرده و گویند بقایای چهارطاقی جلوی محراب، که امروز دیوارهای آن برپاست، متعلق به آتشکده بوده است.

باور به ساخت مسجد به جای آتشکده‌ تنها به این مورد محدود نمی‌شود؛ مثلاً مسجد زواره - که نزدیک بنای مورد بحث و در محله‌ی بنکویه قرار دارد و به مناسبت مناره‌ی مورخ به دهه‌ی ۳۶۰ هجری قمری به مسجد پامنار نیز معروف است – را نیز ساخته شده بر آتشکده‌ای باستانی می‌دانند.

مناره مسجد پامنار

مناره‌ی مسجد پامنار

اغلب اماکن مقدس در ایران‌زمین فارغ از آنکه چه دینی در کشور غالب بوده، تقدس خود را در طول زمان حفظ کرده‌اند. جایی که آتشکده‌ی مهر اردشیر اردستان در آن قرار داشته یکی از اینگونه مکان‌ها بوده است.

دیدگاه  

    تبلیغات