روزشمار: ۱۰ بهمن؛ جشن سده

روزشمار: ۱۰ بهمن؛ جشن سده

محبوبه پوریوسفی
| پنجشنبه, ۱۰ بهمن ۹۸ ساعت ۱۴:۰۰

امروز، دهم بهمن، روز جشن سده است؛ یکی دیگر از جشن‌های ایرانی که هنوز هم در بسیاری از شهرهای ایران از جمله کرمان برگزار می‌شود. 

در میان عناصر چهارگانه، از دیرباز آتش در میان آریایی‌ها اعتبار دیگری داشته است. در اوستا، آتش فرزند اهورامزدا و سپندارمذ (زمین) نامیده می‌شود. ازاین‌رو ایرانی‌های باستان همیشه آن را فروزان نگه می‌داشتند، نشانه‌ای اهورایی‌ می‌دانستند و شعله‌اش را نماد فروغ ازلی می‌شمردند. آتشکده‌های همیشه روشن برای آن‌ها به‌منزله محراب پیروان مزدیسنا بود و بر این باور بودند که هستی با وجود آتش می‌تواند ادامه یابد.

جشن سده

ایرانی‌های باستان عقیده داشتند، شادی از بخشش‌های اهورایی و اندوه از پدیده‌های اهریمنی است. آن‌ها غم را نمی‌شناختند و حتی در سوگ کسی نیز به اندوه نمی‌نشستند و شیون و زاری را گناهی بسیار بزرگ می‌شمردند؛ ازاین‌رو می‌کوشیدند تا همیشه شاد باشند و در هر فرصتی جشنی سزاوار برگزار می‌کردند و با گردهمایی به شادمانی و سرور می‌پرداختند. در میان این جشن‌ها، سه جشن زمستانی به چشم می‌خورد که آتش در آن‌ها نقشی اساسی دارد و آتش‌افروزی از مراسم اصلی آن‌ها است. این سه جشن به‌ترتیب عبارت‌اند از جشن یلدا، جشن چهارشنبه‌سوری و جشن سده.

جشن سده

در میان این سه جشن، آتش‌افروزی جشن سده از ارزش دیگری برخوردار است؛ چراکه ریشه آن پیوندی تنگاتنگ با پیدایش آتش دارد. مردم در دهمین روز یا آبان روز از بهمن ماه، با افروختن هیزمی که از سحرگاه بر بام خانه خود یا بر بلندی کوهستان گرد آورده‌اند، این جشن را آغاز می‌کنند.

جشن سده

در اشاره‌های تاریخی، این جشن همیشه به‌شکل دسته‌جمعی و با گردهمایی همه مردمان شهر و محله و روستا در یک‌جا و با برپایی آتشی بزرگ برگزار می‌شده است. مردمان در گردآوردن هیزم با یکدیگر مشارکت می‌کردند و به این ترتیب جشن سده، جشن همکاری و همبستگی مردمان بود. امروزه این جشن بین بسیاری از زرتشتیان ایران و خارج از ایران رواج گسترده‌ای دارد. زرتشتیان تهران، کرج، استان یزد و روستاهای اطراف میبد و اردکان، کرمان و روستاهای آن، اهواز، شیراز، اصفهان، اروپا (سوئد)، آمریکا (کالیفرنیا) و استرالیا با گردآمدن در نقطه‌ای از شهر یا روستا، در کنار هم آتشی بسیار بزرگ روشن می‌کنند و به نیایش‌خوانی، سرودخوانی و پایکوبی می‌پردازند.

این جشن در تقویم جدید زرتشتی‌ها مصادف با مهر روز از بهمن‌ماه شده است؛ حال آنکه ابوریحان بیرونی و دیگر منابع، آن را آبان روز گزارش کرده‌اند. بعضی دانشمندان، نام سده را گرفته شده از صد می‌دانند. ابوریحان بیرونی می‌نویسد:

سده گویند یعنی صد و آن یادگار اردشیر بابکان است و در علت و سبب این جشن گفته‌اند که هرگاه روزها و شب‌ها را جداگانه بشمارند، میان آن و آخر سال، عدد صد به‌ دست می‌آید و برخی گویند علت این است که در این روز زادگان کیومرث، پدر نخستین، درست صد تن شدند و یکی از خود را بر همه پادشاه گردانیدند و برخی برآنند که در این روز فرزندان مشی و مشیانه به صد رسیدند و نیز آمده که شمار فرزندان آدم ابوالبشر در این روز به صد رسید.

بر اساس نظری دیگر، سده معروف به صدمین روز زمستان گفته می‌شود. از ابتدای زمستان (اول آبان ماه) تا ۱۰ بهمن که جشن سده است، صد روز بوده و از ۱۰ بهمن تا نوروز، ۵۰ روز و ۵۰ شب بوده است و به‌علت اینکه از این روز به بعد، انسان به آتش دست پیدا کرده است، شب هم مانند روز روشن و گرم و زنده‌ است و شب‌ها هم شمرده می‌شوند.

جشن سده

یکی دیگر از دلایل گرامیداشت شب سده، این است که ایرانی‌ها دو ماه میانی زمستان (دی و بهمن) را بسیار سخت و هنگام نیرومندشدن اهریمن می‌دانستند و برای پایان این دو ماه، نیایش‌های ویژه‌ای برگزار می‌کردند. از شب چله که چله بزرگ نیز نام داشت و مهر برای مبارزه با اهریمن دوباره زاده می‌شد، تا شب ۱۰ بهمن ماه موسوم به جشن سده و چله کوچک، معادل ۴۰ روز بود؛ به‌دلیل اینکه آتش (مظهر گرما و نور و زندگی) در روز سده کشف شده بود و وسیله دیگری برای مبارزه با اهریمن به حساب می‌آمد و باعث روشنایی شب می‌شد، از شب چله کوچک تا اول اسفند، ۲۰ روز و ۲۰ شب (جمعاً ۴۰ شب و روز) بود.

یکی از نشانه‌های پیوند این دو پدیده، مراسمی است که در بین عشایر سیرجان و بافت برگزار می‌شود. شب دهم بهمن، آتش بزرگی به نام آتش جشن سده در میدان دِه روشن می‌کنند که برای نشان‌دادن چهل روزِ «چله بزرگ»، چهل شاخه از درختان هرس شده را آتش می‌زنند و می‌خوانند:

سده سده دهقانی، چهل کنده سوزانی، هنوز گویی زمستانی

برخی گفته‌اند که این تسمیه، به مناسبت صد روز پیش از به دست آمدن محصول و رشد غلات است.

مهرداد بهار در کتاب «پژوهشی در فرهنگ ایران» و رضا مرادی غیاث‌آبادی در کتاب «نوروزنامه»، بر این باورند که سده در زبان اوستایی به‌معنای برآمدن و طلوع کردن است و ارتباطی با عدد ۱۰۰ ندارد. عدد «سد» به‌شکل «صد» معرب شده؛ در حالی‌که واژه «سده» به‌شکل «سذق» معرب شده است.

اگر نخستین روز زمستان را (روز پس از شب یلدا) تولد دیگری برای خورشید یا مهر بدانیم، می‌توان آن را هماهنگ با جشن‌های آیینی و کهن ایرانی دانست که دهمین و چهلمین روز تولد را گرامی می‌دارند. در همه استان‌های کشور و سرزمین‌های ایرانی‌نشین، مراسم جشن دهم و چهلم برای نوزاد برگزار می‌شود و واژه سَدا که به معنی پیدایی و آشکارشدن است، در ایران باستان سدُک و در فارسی میانه سداگ بوده و واژه عربی سذق و نوسذق (معرب نوسده) از آن آمده است. روایت‌هایی که جشن سده را به صد روز گذشتن از زمستان یا ۵۰ شب و ۵۰ روزِ مانده به نوروز تعبیر می‌کنند، همگی از ساخته‌های جدیدتر هستند و در متون قدیمی نیامده‌اند.

در کتاب «التفهیم» و «آثارالباقیه» ابوریحان نیز از پدیدآمدن آتش، سخنی نیست؛ بلکه آن را افروختن آتش بر بام‌ها می‌دانند که به دستور فریدون انجام شد و در نوروزنامه آمده است:

آفریدون همان روز که ضحاک بگرفت، جشن سده برنهاد و مردمان که از جور و ستم ضحاک رسته بودند، پسندیدند و از جهت فال نیک، آن روز را جشن کردندی و هر سال تا به امروز، آیین آن پادشاهان نیک عهد را در ایران و دور آن به‌جای می‌آورند.

داستان پدیدآمدن آتش و بنیادنهادن جشن سده در شاهنامه به این‌گونه آمده است که هوشنگ با چند تن از نزدیکان از کوهی می‌گذشتند که مار سیاهی نمودار شد. هوشنگ سنگ بزرگی برداشت و به سوی آن رها کرد. سنگ به کوه خورد و از برخورد سنگ‌ها، آتش برخاست.

جشن سده

به گفته فردوسی:

برآمد به سنگ گران‌سنگ خرد هم آن و هم این سنگ گردید خرد

فروغی پدید آمد از هر دو سنگ دل سنگ گشت از فروغ آذرنگ

جهاندار پیش جهان آفرین نیایش همی کرد و خواند آفرین

که او را فروغی چنین هدیه داد همین آتش آنگاه قبله نهاد

یکی جشن کرد آن شب و باده خورد سده نام آن جشن فرخنده کرد

هوشنگ به شکرانه پیدایش آتش، به نیایش اهورامزدا می‌نشیند؛ آن را جاویدان و فروزان می‌دارد؛ فروغ اهورایی‌اش می‌نامد؛ مردم را به پرستش آن فرا می‌خواند؛ به جشن و شادمانی می‌پردازد و نام آن جشن را، سده می‌گذارد.

به نوشته مورخانی همچون بیرونی، بیهقی و گردیزی، جشن سده یکی از سه جشن بزرگ ایرانی‌ها است که در دوران اسلامی و تا اواخر دوران خوارزمشاهیان و حمله مغول دوام آورد و هم سلاطین و امیران و هم مردم عادی، این جشن را به‌پا می‌داشتند. مشهورترین و بزرگ‌ترین جشن سده در زمان مردآویج در سال ۳۲۳ هجری در اصفهان برگزار شد. طبق تاریخ بیهقی، جشن سده دیگری که به یاد مردم مانده است، به زمان سلطان مسعود غزنوی در سال ۴۳۰ هجری برمی‌گردد. به هر روی، ماندگاری سده در فرهنگ ایرانی، تا حد زیادی مرهون اقوام گوناگون ایرانی بوده است.

کرمان در ۸۰ سال گذشته، مهد برگزاری سده بوده است و همه ساله باشکوه‌ترین جشن سده نیز در آنجا برگزار می‌شود. در سال‌های پس از انقلاب اسلامی، زرتشتیان این جشن را با روش‌های تازه‌ای برپا می‌کنند که سابقه تاریخی ندارد. روح‌الامینی که خود کرمانی است، درباره برگزاری سده در کرمان می‌گوید:

کرمانی‌ها این جشن را باشکوه‌تر از مناطق دیگر برگزار می‌کنند. هنوز هم در کرمان رسم است که کشاورزان از خاکستر آتش بر زمین‌هایشان می‌پاشند، زیرا عقیده دارند که خاکستر آتش سده به زمین برکت می‌دهد.

روح‌الامینی ادامه می‌دهد که در گذشته‌های نه‌چندان دور، این جشن جمعی و همگانی در پشت‌بام‌ها برگزار می‌شد. هیچ‌گاه این مراسم پنهانی و در خفا انجام نشد و همواره با حضور تعداد زیادی از مردم در بیابان‌ها و دشت‌ها برپا می‌شده است. هنوز هم در کرمان در روز جشن سده، مدارس را تعطیل می‌کنند.

جشن سده

به رغم گذشت هزاران سال از برگزاری نخستین سده، امروزه تغییرات محسوسی در برگزاری این جشن به وجود نیامده است. از آنجا که سده را آتش می‌زنند، به این جشن سده سوزی هم می‌گویند. این جشن یادآور اهمیت نور، آتش و انرژی است. نوری که از خداوند جدا است و از خداوند جدا هم نیست. جشن مذکور، بیشتر جشنی کهن و ملی به شمار می‌آید و وارث حقیقی جشن سده نه‌تنها ایرانی‌ها و آریایی‌ها هستند، بلکه میراثی است که به بسیاری از کشورهای همسایه ایران نیز راه یافته است.

صادق هدایت در سال‌های جوانی خود از جشن سده زرتشتیان کرمان، دیدن و چنین گزارش کرد که سده سوزی جشنی است که هنوز زرتشتی‌های کرمان به یاد جمشید و آیین‌های ایران باستان می‌گیرند و برای این کار موقوفاتی در کرمان در نظر گرفته‌اند. ۵۰ روز به نوروز، خروارها بوته و هیزم درمنه در گبر محله باغچه بوداغ‌آباد گرد می‌آورند. جنب این باغچه، خانه‌ای مسجد مانند قرار دارد و موبدان از بزرگان شهر و حتی خارجی‌ها دعوت می‌کنند. در این آیین نوشیدنی و شیرینی و میوه زیاد چیده می‌شود و اول غروب آفتاب، دو نفر موبد، دو لاله روشن می‌کنند و بوته‌ها را با آن آتش می‌زنند و سرود ویژه می‌خوانند. هنگامی که آتش زبانه می‌کشد، همه مهمان‌ها که بیش از چندین هزار نفر می‌شوند، نوشیدنی می‌نوشند و با فریادهای شادی، دور آتش می‌گردند و این ترانه را می‌خوانند:

سد به سده، سی به گله پنجاه به نوروز

موبد اردشیر آذر گشسب در کتاب مراسم مذهبی و آداب زرتشتیان می‌گوید:

این رسم از دیرباز در کرمان بر جای مانده است و تا آنجا که پیران سال‌خورده از نیاکان خود به یاد دارند، همه ساله در روز دهم بهمن ماه برگزار می‌شود.

البته باید اشاره کرد، رسم‌هایی مانند سوزاندن کبوتران و پرندگان و جانوران که در حضور شاهان انجام می‌گرفت، به‌هیچ‌وجه بر اساس آیین زرتشتی نیست؛ چراکه آتش نزد آن‌ها بسیار گرامی است و در همه کتاب‌های آیینی زرتشتی‌ها در مورد پاکیزه نگاهداشتن و نیالودن آتش به آن‌ها، سفارش بسیار شده است.

جشن سده

در مازندران، لرستان، سیستان و بلوچستان، کشاورزان و روستایی‌ها و چوپان‌ها نزدیک غروب یکی از روزهای زمستان روی پشت بام، دامنه کوه یا کنار کشتزار و چراگاه، آتش می‌افروزند و بنا بر سنتی دیرین، پیرامون آن گرد می‌آیند، بی‌آنکه نام جشن سده بر آن نهند.

جشن سده

در قدیم محل جشن در یک فرسنگی شمال شهر کرمان، بعد از ویرانه‌های محله قدیم زرتشتی‌ها، معروف به «محله گبری» در زمین‌های کشاورزی بود. در این محل باغی موسوم به باغچه «بداق آباد» با دیوارهای بلند و دو دستگاه ساختمان وجود داشت که مراسم سده سوزی رو‌به‌روی در این باغ، در زمین‌های کشاورزی برگزار می‌شد. مالکان از سده سوزی روی زمین‌های کشاورزی خود استقبال می‌کردند؛ زیرا نه‌تنها آن را زیان‌آور نمی‌دانستند، بلکه خاکستری را که از آن به جا می‌ماند، برای کشاورزی مفید می‌شمردند. امروزه «باغچه بداق آباد» و زمین‌های کشاورزی اطراف آن، به خانه و دکان تبدیل شده و تنها قطعه زمین بزرگی باقی مانده است که برای سده سوزی از آن استفاده می‌شود.

جشن سده

سده سوزی در کرمان، در غروب روز دهم بهمن ماه برگزار می‌شود؛ اما کرمانی‌ها از چند روز قبل در تدارک آن هستند. از اول بهمن، عموم باغداران و مالکان، هر یک به قدر همت و ثروت خود، چند بار هیزم را به محل جشن می‌آورند که از بیابان‌ها و کوهپایه‌های اطراف جمع‌آوری شده است. دست‌فروش‌ها نیز تا روز نهم بهمن، محل گستردن بساط خود را معین می‌کنند.

در گذشته که سده سوزی در فضای باز انجام می‌شد، مردم از بعدازظهر در اطراف محل افروختن آتش، به‌صورت گروهی فرش می‌انداختند و تا فرارسیدن ساعت موعود، خود را با گفت‌وگو و دیدار یکدیگر و نوشیدن چای و خوردن آجیل سرگرم می‌کردند؛ اما این روزها فقط چند ساعت پیش از سده سوزی، در خیابان سده اجتماع می‌کنند.

جشن سده

روز دهم بهمن ماه، چهره شهر عوض می‌شود. مغازه‌ها زودتر تعطیل می‌کنند. چند ساعت قبل از افروختن آتش، زنان زرتشتی در آشپز خانه بزرگ باغ «بداق آباد»، آش و سیرو می‌پزند. گردهمایی خانواده‌ها در ایوان باغ و خوردن آش و سیرو و آجیل، بخشی از مراسم جشن است. فروشنده‌های دوره‌گرد در کنار میوه و آشامیدنی در بساط خود، حتما باید آجیل (تخمه، پسته، مغز بادام و فندق) را هم داشته باشند.

جشن سده

افزون بر مردم شهر، جمعیتی هم از حومه و شهر های نزدیک برای شرکت در سده‌ سوزی می‌آیند. برزگران هنگام شرکت در مراسم حتی اگر یک شاخه هیزم هم شده برای خرمن سده می‌آورند تا با رضای خاطر، مشتی از خاکستر سده را به‌همراه ببرند و برای شگون و برکت در کشتزار خود بپاشند.

جشن سده

پس از ساعت‌ها، وقتی که شعله‌ها فروکش می‌کند، مردم به‌ویژه جوان‌ترها از روی بوته‌های آتش می‌پرند. در قدیم اسب‌سوارها زودتر از مردم خود را به آب و آتش می‌زدند و هنرنمایی می‌کردند.

در آخرین ساعت پایانی جشن که آتش به خاکستر می‌نشیند، مردم پس از گذراندن بعدازظهری شورانگیز و درخشان، به خانه‌های خود باز می‌گردند. طبق رسم، کشاورزان مقداری از خاکستر سده را به نشانه‌ی پایان سرمای زمستان به کشتزارهای خود می‌برند و می‌گویند که در این شب، ستاره‌ی گرما به زمین درود می‌فرستد.

هر چند که گفته می‌شود، مشهورترین و بزرگ‌ترین جشن سده در زمان مردآویج در سال ۳۲۳ هجری در اصفهان برگزار می‌شد؛ اما به اذعان همگان، در حال حاضر باشکوه‌ترین جشن سده را کرمانی‌ها برگزار می‌کنند. البته، محمدعلی گلاب‌زاده، مورخ و پژوهشگر تاریخ اعتقاد دارد که جشن سده‌ی کرمان نه فقط در ایران، بلکه در دنیا به‌عنوان باشکوه‌ترین جشن است.

جشن سده

در همین روز:

  • آغاز سلطنت سومین پادشاه ساسانی «هرمز اول» پس از مرگ پدرش «شاپور اول» (۲۷۱ میلادی)
  • گاليله نپتون را كشف كرد. (۱۶۱۳ میلادی)

دیدگاه  

    جستجوی تور، پرواز، هتل، رستوران و دیدنی‌ها...

    تورهای برگزیده

    تورهای برگزیده

    تبلیغات