سرگذشت آیینه در زندگی مردم ایران زمین

نرگس صالح نژاد
سه شنبه، ۲ شهریور ۱۳۹۵ ساعت ۱۸:۰۰
سرگذشت آیینه در زندگی مردم ایران زمین

هنر آیینه‌کاری از زیباترین هنرهای تزئینی است که به صورت‌های گوناگون درون ساختمان‌ها، مخصوصا زیارتگاه‌ها و کاخ‌های سلطنتی و احیانا خانه‌های شخصی جلوه‌گری می‌کند. برای آشنایی با این هنر همراه کجارو باشید.

 آیینه‌کاری هنری است با قدمتی شگفت که از پیشینه نخستین و آغاز این هنر ظریف در ایران اطلاع قطعی در دست نیست. آنچه می‌توان در این زمینه اظهار داشت این است که مرحله نخستین و ابتدایی این هنر مربوط به اواخر سلطنت شاه عباس بزرگ می‌شود که اکنون نمونه‌ای از آن سراغ نمی‌رود و می‌توان گفت کهن‌ترین اثر موجود در ایران آیینه‌کاری‌های کاخ چهلستون اصفهان از زمان شاه عباس دوم است. 

آیینه های قدیمی

دلیل این امر آن است که در دوران شاه عباس بزرگ بازرگانی ایران با فرنگستان رونق بسزا یافت و از جمله کالاهای وارده جام‌های آیینه بود که از شهر ونیز به ایران می‌آوردند و با توجه به دوری راه و چگونگی وسایل حمل و نقل آن زمان و شکننده بودن جام آیینه چه بسا تا رسیدن آن به مقصد مقداری از این کالای کمیاب و گران‌قیمت آن زمان می‌شکست و کم‌کم استادان ایرانی درصدد برآمدند که قطعات جام‌های شکسته آیینه را برای تزیین درون ساختمان‌ها بکار برند و با چنین ابداعی شکسته‌های جام‌های آیینه را به بهترین ترتیب مورد بهره‌برداری قرار دادند و در عین حال کاخ شاهی را به صورتی تازه و بدیع آراستند و پس از آن به تدریج هنر آیینه‌کاری به صورت‌های گوناگون و در موراد مختلف مرسوم و متداول شد.

در دوره قاجاریه مخصوصا در زمان ناصرالدین شاه، هنر آیینه‌کاری رونق و گسترش یافت و به‌ویژه هنرمندان شیراز از نظر نازک‌کاری‌ها و روی هم قرار دادن شیشه‌های مختلف ساده و رنگی و جام‌ها و گلبرگ‌های ریز آیینه، در این زمینه هنرنمایی و ابتکار فراوان به خرج داده‌اند.

آیینه های قدیمی

 اما آنچه در اینجا قصد پرداختن به آن را داریم در واقع سرگذشت آیینه در زندگی ما ایرانیان است. آیینه در زندگی ایرانی مقامی والا و سرگذشتی جالب داشته است. این سرگذشت در زندگی ایرانیان که همیشه با شعر و ادب سروکار داشته‌اند با شیرینی شعر و ادب درآمیخته و شیرین‌تر و دلکش‌تر شده. شاید در هیچ زبانی و در میان هیچ ملتی آیینه چنین مقام و منزلتی که در زبان و ادب فارسی دارد، نداشته است. 

آیینه در ادب فارسی

در ادبیات کهنسال ما واژه آیینه بسیار به کار برده شده، همه‌جا آیینه نماینده صفا، پاکی،‌ بی‌ریایی، راستی و راستگویی است. دل‌های پاک و ضمیرهای روشن به آیینه شبیه شده‌اند.

به عکس هرگاه خواسته‌اند از دل‌های پرکینه و مغزهای نادرست و کج فکر سخن به میان آورند، آنها را به آیینه زنگ خورده تشبیه کرده‌اند. بد نیست بر آنچه گفته شد شواهدی بیاوریم.

سعدی شیرین سخن، سخت دلتنگ از کم ارجی خود نزد یار می‌نالد و می‌گوید: 

بخت آیینه ندارم که در او می‌نگری                                     خاک بازار نیرزم که بر او می‌گذری

آیینه اغلب در شعر شعرا نماینده راستگویی است و آنچه در برابر او قرار می‌گیرد، همان را نشان می‌دهد نه زشت‌تر و نه زیبا‌تر:

تا چه شکلی تو در آیینه همان خواهی دید                                       شاهد آیینه تست، ار نظر هوش کنی

چنانکه گفتیم آیینه‌ای که همیشه مظهر پاکی و صفا است و چون زنگار گرفت نشانه تیرگی و آنگاه به دل‌های خالی از مهر و صفا مانند می‌شود. چه همانگونه که آیینه زنگ خورده نمی‌تواند جلوه‌گاه جمال باشد، دل خالی از صفا نمی‌تواند آیینه حقیقت و تجلی نور خدایی شود. سعدی چه خوش می‌گوید:

دل آینه صورت غیبست ولیکن                  شرطست که بر آینه زنگار نباشد

پس از این گفتگو درباره آنچه بعضی از شعرای شیرین سخن ما در وصف آیینه گفته‌اند به اصل موضوع برمی‌گردیم.

تاریخچه آیینه در ایران

بی‌گمان از آن روزگار که بشر پا به عرصه وجود گذاشت،‌ احتیاج به آیینه را حس کرد. این احتیاج روزبه‌روز فزونی گرفت و برای رفع این نیاز بشر اولیه از آیینه‌ای که طبیعت در اختیار او گذاشته بود، یعنی آب استفاده کرد. باید دانست که همین آب بشر را به شناختن آیینه رهنمون شد و به داشتن آن حریص ساخت.

اگر به نظر بیاوریم که انسان‌های اولیه برای نوشیدن آب ناچار بودند به داخل نهر یا حوضچه‌های طبیعی خم شوند، درمی‌یابیم که از کجا بشر به خاصیت انعکاس تصویر پی‌برد و به داشتن وسیله‌ای که بتواند صورت خود را به راحتی در آن ببیند علاقه‌مند شد. این آرزوی بشر زمانی‌که فلزات کشف شدند، جامه عمل پوشید. کشف فلزات بخصوص مس سبب شد که اولین آیینه همراه با سایر ابزار فلزی به دست بشر ساخته شود. بنابراین باید گفت بشر عصر مس مخترع آیینه بوده است. در ایران قدیمی‌ترین آیینه از حفریات سیلک (نزدیک کاشان) به دست آمده. این آیینه‌ها عبارتند از صفحات مدوری از مس که اطراف آن اندکی برآمده ساخته شده و فاقد دسته‌اند. به این ترتیب از حدود هزاره چهارم قبل از میلاد ساختن آیینه در ایران آغاز شده است.

در این صفحات مسین به نحوی صیقلی می‌شدند که قابلیت انعکاس می‌یافتند. پس از آنکه مس جای خود را به مفرغ داد،‌ آیینه‌ها نیز از جنس مفرغ ساخته شده‌اند.

آیینه های قدیمی

از حفریات تپه حصار دامغان،‌ شوش، خوروین فارس، املش و سایر نقاط ایران آیینه‌های برنزی به دست آمده که قدمت آنها بین ۱۰۰۰ تا ۳۰۰۰ ق.م است. این آیینه‌ها اغلب دسته‌ای کوتاه دارند. در میان اشیا برنزی مکشوفه از لرستان نیز تعدادی آیینه به دست آمده است. 

به‌طور کلی آیینه‌های برنزی شامل صفحات نازک و مدوری هستند که هر دو طرف آن به‌خوبی صاف و صیقلی می‌شده است. گاهی دسته آیینه عبارت است از زنی که آیینه را روی دست‌های خود نگه داشته است.

آیینه های قدیمی

علاوه بر آیینه‌های کوچک دستی آیینه‌های پایه‌دار نیز ساخته می‌شد. این آیینه عبارت است از صفحه‌ای نسبتا بزرگ با پایه‌ای استوانه‌ای شکل و توخالی که بر صفحه مدور کوچکی استوار شده و قادر است بر پایه خود بایستد. چنان‌که دیده می‌شود آیینه روی دست‌های مجسمه زنی قرار داده شده است. این آیینه متعلق به هزاره اول ق.م است. در ادوار تاریخی ایران نیز ساختن آیینه به نحوی بهتر و شفاف‌تر ادامه یافت. 

متأسفانه از دوره امپراتوری با عظمت هخامنشی آیینه‌ای تاکنون به دست نیامده است، اما لازم است در اینجا که سخن از آیینه و سوابق آن است از کاخ تچر داریوش بزرگ نام ببریم. این بنا که از کاخ‌های زیبای تخت‌جمشید است و قسمتی از آن مانند درگاه‌ها،‌ طاقچه‌ها و قسمتی از دیوار تقریبا سالم مانده از سنگ‌های سیاه کاملا صیقلی ساخته شده است. شفافیت سنگ‌های این کاخ به‌ویژه قسمت داخلی پنجره‌های تالار مرکزی به میزانی است که تصویر چهره به خوبی در آن منعکس می‌شود. به همین سبب این تالار را «تالار آیینه» نامیده‌اند. این تالار را باید اولین تالار آیینه ساخته شده در جهان دانست.

آیینه های قدیمی

آیینه های قدیمی

از دوره سلوکی آیینه مفرغی مدوری در کرمانشاه به دست آمده‌،‌ نقش پشت این آیینه عبارت‌ است از تعدادی دایره‌های داخل هم که با خطوط موازی تزیین یافته‌ است.

در میان اشیا مکشوفه متعلق به دوره ساسانی نیز آیینه کوچک مدوری وجود دارد که در املش کشف شده است. جالب توجه اینکه این آیینه هنوز جلا و درخشندگی خود را حفظ کرده‌ است. نقش پشت این آیینه شامل چهار برگ متقابل است که به وسیله دایره‌های متحدالمرکزی احاطه شده است.

آیینه های قدیمی

در این دوره معمولا برای اینکه آیینه بهتر جلا پذیرد و صیقلی گردد مقدار زیادی نقره در آلیاژ آن مصرف می‌شد. گاهی نیز به‌طور خالص از نقره تهیه می‌شد.

آیینه‌های ساخته شده در دوره اسلامی بیشتر آیینه‌های بی‌دسته‌اند. البته آیینه‌های دسته‌دار نیز ساخته می‌شود که تعداد آنها کمتر است. این آیینه‌ها صفحاتی مدورند که یک طرف آن دارای نقوش برجسته شامل تصاویر حیوانات، گل و گیاهان مختلف، خطوط تزیینی و طرف دیگر به خوبی صیقلی شده است. معمولا در پشت این آیینه‌ها قسمت برجسته سوراخ‌داری است که از آن نخ می‌گذراندند و به این ترتیب آیینه قابل آویزان کردن می‌شد.

آیینه های قدیمی

آیینه‌های دسته‌دار اغلب دارای دسته‌های سوهان‌کاری شده یا قلم‌زده و برجسته‌اند،‌ علاوه بر آیینه‌های برنزی و مسین از آهن نیز آیینه ساخته می‌شد. در ادبیات فارسی از آیینه چینی که گویا از چین به ایران می‌آوردند و از فولاد جواهردار ساخته می‌شده و همچنین از آیینه رومی نام برده شده است. آیینه‌های فلزی تا مدتی جلای خود را حفظ می‌کرد. البته برای حفظ جلای آن ناچار بودند که گاهی آن را صیقل دهند. بنا بر آنچه در ادبیات ما ذکر شده جلادهنده آهن، خاکستر بوده است.

هر کجا آیینه ببینی صیقلش خاکستر است

اما هنگامی که آیینه در اثر رطوبت اکسیده می‌شد،‌ زودودن زنگ آن امکان‌پذیر نبود و آیینه بدون مصرف می‌ماند:

ایکه درونت به گنه تیره شد                      ترسمت آیینه بگیرد صقال

پیاپی بیفشان ز آیینه گرد                        که مصق نگیرد چو زنگار خورد

علاوه بر استفاده آرایشی از بعضی آیینه‌ها،‌ استفاده جادوگری، طلسم یا معالجه امراض نیز می‌شد.

بر روی سطح این قبیل آیینه‌ها ادعیه مختلف کنده‌کاری می‌کردند. این عمل نه تنها در ایران، بلکه در ممالک اروپا نیز معمول بوده است.

در دوره صفوی ساختن آیینه‌های فلزی ادامه یافت،‌ آیینه‌های این عصر نیز مانند سایر لوازم فلزی عصر صفوی زیبا و پر نقش‌ونگار است. از قرن ۱۱ هجری آیینه‌های بلورین از اروپا از طریق تجار وارد ایران شد. اما این آیینه‌ها نتوانست به‌طور کلی آیینه‌های فلزی را منسوخ کند،‌ بلکه ایرانیان آیینه‌های فلزی را بر آیینه‌های بلورین ترجیح می‌دادند. به این دلیل که در آلیاژ آیینه‌های فلزی مقدار زیادی نقره به‌ کار می‌رفت و در نتیجه شفافیت فراوان به دست می‌آورد و از نظر شفافیت با آیینه‌های بلورین رقابت می‌کرد.

آیینه های قدیمی

علاوه بر این آیینه‌های فلزی در معرض خطر شکستن قرار نداشتند. بنابراین از نظر مادی نیز با صرفه‌تر بودند و از همه مهم‌تر آیینه‌های شیشه‌ای که از اروپا به ایران آورده می‌شد،‌ مقاومت زیادی در برابر هوای خشک ایران نداشتند و به زودی قلع پشت آنها از بین می‌رفت و آیینه بدون استفاده می‌ماند. در حالی که آیینه فلزی را با گرد سمباده کوبیده بسیار نرمی صیقلی می‌دادند و جلای آن به خوبی حفظ می‌شد. به طور کلی در زمان صفویه آیینه‌های فلزی هنوز رواج داشت و تعداد کمی آیینه‌های بلور مورد استفاده مردم بود. 

در میان تحف و هدایایی که از ممالک خارج به دربار ایران می‌رسید،‌ تعداد زیادی آیینه‌های بزرگ سنگی نیز موجود بود و بعد از دوره صفوی نیز ارسال این آیینه‌ها به‌عنوان هدیه از طرف پادشاهان اروپا به دربار ایران ادامه داشت.

قاب آیینه

در اروپا از اواخر قرن هفدهم آیینه‌های بلوری به ایران وارد شد. به‌ تدریج با توسعه تجارت ایران و اروپا پیشرفت فن آیینه‌سازی و ارزان شدن آن به سبب فراوانی، آیینه‌های فلزی از استفاده افتاد و به کل فراموش شد. آیینه‌های بلوری اولیه گران‌قیمت و اغلب قطور به «آیینه سنگ» مشهور بود. آیینه نیز مانند همه اشیا دیگر چنان‌که عادت ایرانیان است از تزیینات بی‌بهره نماند. راه‌های مختلفی برای تزیین آیینه و ساختن قاب‌های متناسبی برای آنها اتخاذ شد. همین قاب‌ها رشته‌ای از هنر تزیینی ایران را تشکیل می‌دهد. 

آیینه های قدیمی

قاب آیینه‌ها انواع مختلفی دارند. دسته اول را باید قاب آیینه‌های رنگ روغنی دانست. این قاب‌ها اغلب شامل دو قسمت هستند: قسمت اول قاب خود آیینه و قسمت دوم دری که روی آیینه و قاب را می‌پوشاند. این درها بیشتر با لولاهای ظریف به قاب متصل شده‌اند و گاهی نیز بدون لولا و از آن جدا هستند. تمام سطوح داخلی و خارجی این قاب‌ها نقاشی و حواشی آن تذهیب شده است. نقوش این قاب‌ها شامل گل و بوته، تصاویر پرندگان و نقوش انسانی است و روی آنها را ورقه ضخیمی از روغن می‌پوشاند تا نقاشی از هر گونه صدمه و زیان در برابر آب و هوا و غیره محفوظ بماند.

نوع دیگر قاب آیینه‌ها،‌ قاب‌های خاتم هستند. قاب‌های خاتم در سه نوع مختلف ساخته شده‌اند. اول قاب‌های کشویی که شامل دو قطعه هستند،‌ قطعه اول آیینه و قاب آن و قطعه دوم دری است که به‌طور کشویی روی آن را می‌پوشاند. 

گاهی قاب آیینه‌های خاتم به‌ همان صورت قاب‌های رنگی و روغنی لولادار ساخته شده و بعضی از آنها تنها شامل یک قاب ساده‌اند که آیینه در وسط آن قرار گرفته و اطراف و پشت آن خاتم‌کاری شده است. قاب آیینه‌های خاتم نیز به ابعاد و اشکال مختلف ساخته شده است. بعضی از آنها در جیب بغل لباس به آسانی جا می‌گیرند و به قاب آیینه‌های «بغلی» مشهورند.

آیینه های قدیمی

دسته سوم از قاب آیینه‌ها، قاب‌های منبت هستند. این قبیل قاب آیینه‌ها از چوب‌های منبت‌کاری شده درست شده‌اند. گاهی مهارت در کندن نقوش و برجسته ساختن آنها و مشبک‌کاری روی این قاب آیینه‌ها حیرت‌انگیز است.

گل و مرغ،‌ برگ و بوته، نقوش انسانی و حیوانات مختلف یا گاهی داستان‌های تاریخی، موضوع نقوش این قاب آیینه‌ها را تشکیل می‌دهد. این قاب آیینه‌ها نیز گاهی کشویی و زمانی دردار ساخته شده‌اند. 

آیینه های قدیمی

آیینه های قدیمی

نوع دیگری قاب آیینه وجود دارد که از جنس پارچه‌های مختلف مانند تافته و اطلس می‌دوختند و روی آن را سوزن‌دوزی می‌کردند. گاهی این قاب آیینه‌ها از جنس زری،‌ ترمه یا مخمل دوخته می‌شد که در آن صورت سوزن‌دوزی نمی‌شد.

آیینه های قدیمی

آیینه های قدیمی

دیدگاه