موسیقی بخشی های خراسان، نوایی به نام ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو

عماد جعفری | پنجشنبه, ۲۷ خرداد ۹۵ ساعت ۱۴:۱۵

موسیقی بخشی‌های خراسان یا موسیقی مقامی، یکی از ده اثر معنوی ایرانی ثبت شده در فهرست میراث جهانی یونسکو است. به باور مردم خراسان یک بخشی علاوه بر مهارت در نواختن دوتار، مستلزم ویژگی‌هایی است، که تنها خداوند به وی عطا می‌کند، با کجارو همراه باشید تا در این باره بیشتر بدانیم.

نوای سنتی بخشی‌های خراسان یکی از ده اثر میراث معنوی ایران است که در سال ۱۳۸۹ توسط سازمان جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. این موسیقی دل انگیز که از طریق آموزش‌های استاد به شاگرد منتقل می‌شود، احساس تداوم و هویت فرهنگی جمعی را در میان جوامع خراسان منتقل کرده و بخش جدایی ناپذیر تاریخ، فرهنگ و مذهب خراسان محسوب می‌شود.

در این مقاله با موسیقی ایرانی و به طور خاص با موسیقی مقامی خراسان بیشتر آشنا می‌شویم.

موسیقی بخشی

تاریخ موسیقی در ایران

هنر موسیقی ایران عمری به بلندای تاریخ این سرزمین کهن دارد. در ایران باستان هنگام برآمدن و برنشستن هور، گروهی به نواختن طبل و سرنا می‌پرداختند. درآن زمان ۳ نوع موسیقی آئینی، بزمی و رزمی مرسوم بوده است، چنان که در جشن‌های تاریخی و ملی نوای موسیقی‌ ایرانی به گوش می‌رسید. مطابق شواهد ایرانیان اولین انسان‌هایی بوده‌اند که برای موسیقی نوعی خط الفبایی با نام " ویش دبیره " ابداع کردند.

موسیقی بخشی

گزارش‌ها حاکی از آن است که این خط در ابتدا دارای ۱۶۰ حرف بوده و در زمان ساسانیان تعداد حروف آن از ۱۶۰ به ۳۶۰ ارتقا پیدا کرده است. در زبان کهن موسیقی ایرانیان هر حرف وصدا نشانه‌ی جداگانه‌ای داشته و به حدی کامل و جامع بوده که ایرانیان باستان به وسیله آن می‌توانستند اصوات موجود در طبیعت مانند صدای نغمه‌ی پرندگان و یا صدای وزش باد را نیز ثبت کنند. بررسی‌های صورت گرفته در زمینه علم موسیقی نشان می‌دهد که در گذشته‌های دور بخش بزرگی از آسیای میانه، افغانستان، پاکستان، جمهوری آذربایجان، ارمنستان، ترکیه، و یونان متأثر از موسیقی ایرانی بوده است.

موسیقی بخشی

از میان نوازندگان موسیقی در ایران باستان می‌توان به "باربد"، "نکیسا" و "رامتین" اشاره کرد. همچنین از هردوت، نخستین تاریخ‌نگار یونانی دربار هخامنشیان نقل است که در دوران امپراطوری پارس، موسیقی نقش مهمی در محاکم دادگاهی داشته و برای مراسم مذهبی پرستش خداوند، بسیار ضروری بوده‌است.پس از اسلام نیز فیلسوف بزرگ ایرانی معروف به معلم ثانی، فارابی نیز از نوازندگان زبردست بوده و رسالاتی درباره‌ی موسیقی ودستگاه هایآن دارد.به طوری که از دستگاه های موسیقی ایرانی در مناطق دیگر و کشورهای عربی تا مراکش نشانه ایی بسیار عمیقی وجود دارد .

موسیقی بخشی

موسیقی نواحی ایران

موسیقی بخشی

عبارت موسیقی نواحی ایران به نغمه‌ها، سازها و نواهای مناطق و نواحی ایران نظر دارد و با نام‌هایی چون موسیقی محلی، فولکلور، موسیقی اقوام و مقامی شهرت دارد. این نوع موسیقی شامل موسیقی بلوچی، آذری، بختیاری، گیلکی، قزوین، کردی، لرستان، مازندران، همدان، موسیقی جنوب ایران و موسیقی خراسانی اشاره کرد که هر یک ویژگی‌های منحصر به خود را دارند. برای مثال هنرمندان آذربایجانی با خلاقیت خود نوع خاصی از موسیقی را به زبان ترکی آذربایجانی اجرا می‌کنند که عاشیق خوانده می‌شوند. موسیقی جنوبی ایران نیز الهام گرفته از طبیعت گرم این منطقه و سرشار از شور و حرارت است. این موسیقی که بیشتر در استان‌های هرمزگان، بوشهر و خوزستان رایج است، ریتمی شاد دارد و در استان‌های بوشهر و خوزستان بیشتر به وسیله نی انبان و در استان هرمزگان به وسیله عود و نی انبان نواخته می‌شود. همچنین موسیقی لرستان از تنوع و پیشینه‌ای کهن برخوردار است و به دو بخش موسیقی‌های آوازی و موسیقی‌های سازی تقسیم می‌شود. هم اکنون موسیقی لری در قالب ترانه به هفت بخش تقسیم می‌شود که شامل موسیقی و ترانه‌های غنایی و عاشقانه، موسیقی و ترانه‌های حماسه رزمی، موسیقی و ترانه‌های سوگواری، موسیقی و ترانه‌های فصول، موسیقی و ترانه‌های کار، موسیقی و ترانه‌های طنز و سرودهای مذهبی می‌شود. از دیگر موسیقی‌های نواحی ایران می‌توان به موسیقی بخشی‌های خراسان اشاره کرد که با نام "موسیقی مقامی" معروف است و شامل قطعات آواز ترکی، کردی، ترکمنی و فارسی است.

موسیقی بخشی

موسیقی شمال خراسان

موسیقی بخشی

بخش عمده‌ای از ساکنان شمال خراسان را مهاجران کرد و ترک تشکیل می‌دهد که هر یک موسیقی خاص خود را دارند. شمال استان خراسان ضمن این که از گستردگی و تنوع بیشتری برخوردار است، از حال و هوای خاصی نیز بهره می‌برد و حماسه، عرفان، عشق و سوگ پشتوانه اصلی این موسیقی است. موسیقی این منطقه از ایران زمین در واقع موسیقی کوهستان و جلگه است و از یک زندگی پرحادثه و پر سوز و گداز حکایت می‌کند. نوازندگان شمال خراسان را سه دسته عاشق‌ها، بخشی‌ها و لوطی‌ها تشکیل می‌دهند که عاشق‌ها قدیمی‌ترین این هنرمندان و نوازندگان سازهایی همچون سورنا، دهل، کمانچه و دایره محسوب می‌شوند. لوطی‌ها نیز از زمان‌های قدیم صاحب ساز دایره و در حکم پیام رسانان جامعه آن زمان بودند، به گونه‌ای که این گروه از نوازندگان پیوسته در سفر بودند و اتفاقات، خبرها و رویدادهای جامعه را نقل می‌کردند. در این میان بخشی‌ها که به بداهه‌نوازی و بداهه گویی معروف بوده‌اند، توانایی نوازندگی و خوانندگی در مدت زمان طولانی را دارند و در زمره روایت گران فرهنگ شفاهی شمال خراسان محسوب می‌شوند.

 

بخشی‌های شمال خراسان

موسیقی بخشی

بر اساس فولکلور و باورهای فرهنگ عامه مردم شمال خراسان هر دوتارنوازی بخشی نیست و در واقع بخشی به معنای کسی است که خدا به او موهبت و بخشش کرده و ویژگی‌های اخلاقی و کمالات معنوی او را به فردی متمایز بدل ساخته است. بر اساس همین روایات یک بخشی باید بتواند آواز بخواند، موسیقی بنوازد، شعر بسراید، داستان بگوید و ساز خود را ساخته و کوک کند. از این‌رو عبارت «بخشی» نه تنها شامل مهارت‌های موسیقایی دوتار نوازان و دانش آنها است، بلکه به احترام خاص مردم به «بخشی» و جایگاه اجتماعی وی اشاره دارد که ویژگی مشترک نوازندگان شمال خراسان و ترکمن صحرا است. بنابراین یک بخشی لازم است در نوازندگی چیره دست، در خوانندگی خوش‌صدا و در داستان‌گویی و شعرخوانی مسلط باشد، باید از نظر آگاهی و عرفان به مرحله‌ای برسد که شایسته عنوان بخشی شود. همچنین واژه بخشی یا باخشی کلمه‌ای ترکی از ریشه "باغیش" است، به معنای کسی که بخششی از طرف کسی دارد

 موسیقی بخشی

موسیقی بخشی انتقال دهنده تاریخ، فرهنگ، اصول اخلاقی و مذهبی عشایر خراسان است، به گونه‌ای که نقش اجتماعی بخشی‌ها از روایت و نقل داستان پا را فراتر گذاشته، التیام بخش و پاسدار میراث فرهنگی جامعه عشایر استان خراسان محسوب می‌شود.

موسیقی بخشی

بخشی‌های شمال خراسان در زمره اصیل‌ترین دوتار نوازانی هستند که به طور شفاهی و سینه به سینه انواع داستان‌ها و حماسه‌ها را برای مردم روایت می‌کنند. معروف‌ترین قطعه موسیقی مقامی یا موسیقی بخشی‌های خراسان، نغمه دل انگیز "نوایی" نام دارد. این قطعه موسیقیایی منحصر به فرد است و با اشعار عرفانی خاصی همراه است. این اثر یکی از زیباترین آهنگ‌های محلی کشور ماست که به جرات می‌توان گفت هیچ وقت فراموش نخواهد شد. از میان سرشناس‌ترین بخشی‌های شمال خراسان می‌توان از زنده یاد خان محمد قیطاقی، اولیاقلی یگانه بخشی خیرآباد، احمدقلی احمدی، حاج قربان سلیمانی، عباسقلی رنجبر، علیرضا سلیمانی و ... نام برد.

نوای سنتی بخشی‌های خراسان یکی از ده اثر میراث معنوی ایران است که در سال ۱۳۸۹ توسط سازمان جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. این موسیقی دل انگیز که از طریق آموزش‌های استاد به شاگرد منتقل می‌شود، قبلاً تنها توسط مردان خانواده نواخته می‌شد، اما در آموزش‌های امروزی هر دو گروه زنان و مردان نقش مهمی در نواختن موسیقی سنتی خراسان بازی می‌کنند. به گفته سازمان یونسکو موسیقی بخشی احساس تداوم و هویت فرهنگی جمعی را در میان جوامع خراسان منتقل کرده و بخش جدایی ناپذیر تاریخ، فرهنگ و مذهب خراسان محسوب می‌شود.

برچسب‌ها موسیقی هنر یونسکو

دیدگاه  

    تبلیغات