آتشکده چهار تاقی نیاسر، تقویم آفتابی ایران باستان

آتشکده چهار تاقی نیاسر، تقویم آفتابی ایران باستان

حمیده کریمی
| پنجشنبه, ۲۷ خرداد ۹۵ ساعت ۱۸:۰۰

آتشکده‌ی نیاسر، یک بنای چهارطاقی روی یکی از ارتفاعات نیاسر کاشان است که در دوره‌ی ساسانی ساخته شده و برای انجام آیین خاص زرتشتی از آن استفاده می‌شده است. این سازه، جزو کهن‌ترین و بزرگ‌ترین نمونه‌های چهارطاقی ایران و سالم‌ترین آن‌ها است. 

در تاریخ کهن این سرزمین، علم و دین دو عنصری بوده‌اند که بر بسیاری از سازه‌های باستانی تاثیرگذار بوده‌اند، تا آنجا که شناخت امروزه‌ی این بناها منوط به بررسی علمی و دینی دوره‌ی ساخت آن‌ها است. سازه‌هایی که با کمک علوم گوناگون برای کاربرد بهتر و کارایی بیشتر در خدمت ادیان ساخته می‌شدند، از آتشکده‌های باستانی تا مساجد دوران اسلامی.

از بناهایی که کاربرد دینی آن‌ها اثبات شده است و تحقیقات جدید، بسیاری از رازهای نهفته در آن‌ها را یک‌به‌یک برملا می‌کند، چهارطاقی‌ها هستند. البته واژه‌ی چهار تاقی را کسانی که از سایر کشورها برای باستان‌شناسی و سایر فعالیت‌های پژوهشی معماری در ایران آمدند، روی این بناها نام‌گذاری کردند. در اصل آن‌ها به دلیل عدم شناخت از فضاهای مذهبی ایرانیان بر اساس شکل ظاهرشان آن‌ها را نام چهار تاقی دادند، ولی در اصل این فضاها اکثرا آتشکده است.

چهارطاقی

این بنا که با نام‌های چهار قاپو و چهار دروازه نیز شناخته می‌شود، بنایی است چهارگوش که روی پلانی مربع ساخته می‌شود. چهار پایه در آن عهده‌دار نگهداری گنبد هستند و در چهار ضلع خود میان دو پایه‌ی طرفینی ورودی طاق‌دار دارند.

پایه‌ها در این نوع بناها، دیوارهایی با ضخامت زیاد و عرض کم هستند و به نحوی متصل شده‌اند که زاویه‌ی میانی آن‌ها قائمه است. در دو طرف آن‌ها ورودی قرار گرفته است. به این نوع دیوارها در گذشته جرز می‌گفتند. سقف ورودی‌ها نیز از نوع طاق منحنی (قوس) است.

از دیگر عناصر اصلی در ساخت این بناها گوشواره است که در زیر گنبد و در قسمت فوقانی طاق‌ها قرار می‌گیرد. گوشواره در واقع سازه‌ای است برای تبدیل مربع به هشت‌ضلعی و سپس دایره برای اجرای گنبد که به شکل پیش‌آمدگی در کنج‌های داخل بنا مشاهده می‌شود.

چهارتاقی نیاسر

چهارطاقی در دوره‌های مختلف

دوران اشکانی

شروع ساخت چهارطاقی‌ها در ایران مربوط به دوره‌ی اشکانی است و قدیمی‌ترین چهارطاقی‌های ایران بناهای ساخته شده در این دوره هستند. از کاربرد این بناها در زمان اشکانی اطلاعات مفیدی در دست نیست، ولی با توجه به بررسی نمونه‌های موجود، کاربرد اقامتگاهی برای حکام در میان قلعه‌ها و کاربرد حفاظتی در نقاط حساس میان راه‌ها برای این بناها به اثبات رسیده است؛ مانند چهارطاقی قلعه‌ی ضحاک در هشترود آذربایجان شرقی.

چهارتاقی بازه هور

چهار طاقی بازه هور

دوران ساسانی

دوران ساسانی، دوران شکوفایی در ساخت چهارطاقی هم از حیث تعداد و هم از حیث کیفیت ساخت بوده است، به نحوی که بیشترین چهارطاقی‌های باقی‌مانده مربوط به این دوره هستند. در دوره‌ی ساسانی، از بنای چهارطاقی در ساخت آتشکده‌ها استفاده می‌شد. به این صورت که چهارطاقی‌های مذکور، محل استقرار آتش و سایه‌بان دائمی برای آن به منظور اجرای مراسم دینی بوده‌اند؛ مانند چهارطاقی نیاسر در نزدیکی کاشان.

دوران اسلامی

در دوره‌ی اسلامی از سازه‌ی چهارطاقی هم در بناهای غیردینی مانند کوشک‌ها و هم در بناهای دینی شامل مساجد و آرامگاه‌ها استفاده می‌شده است.

کوشک، خانه‌ای با معماری سلطنتی است که در میان باغ‌ها (فضای باز و مشجر) ساخته و تمام اطراف آن یا برخی از اطراف آن باز بوده و به‌عنوان کاخ تابستانی شناخته می‌شد.

در ساخت آرامگاه‌ها برای پیاده کردن طرح چهارطاقی، فقط ابعاد آن کاهش می‌یافت و بسته به عقاید و فرهنگ فرد مدفون، تزیینات و جزییات آن، متفاوت بود. نمونه‌های فراوانی از آرامگاه‌های چهارطاقی در آسیای مرکزی وجود دارد؛ مانند آرامگاه امیراسماعیل سامانی (بنیان‌گذار سلسله‌ی سامانیان) در بخارا.

چهارتاقی نیاسر

چهارطاقی‌ها و مساجد به دو صورت با هم در ارتباط هستند. در بسیاری از مساجد کهن، بنای چهارطاقی نیمه‌ویرانی را که بخشی از یک آتشکده بوده، بازسازی کرده و با تغییر کاربری بنا، از آن به‌عنوان مسجد استفاده کرده‌اند که از این نمونه مساجد در ایران بسیار است؛ مانند مسجد جامع بروجرد.

در ساخت بسیاری از مساجد که نسبت به مساجد بالا از قدمت کمتری برخوردار هستند، در طراحی شبستان‌ها از مدل معماری چهارطاقی بهره جسته‌اند که در بسیاری نمونه‌ها با توجه به اصول و نیازها برای ساخت مسجد، تغییراتی بنیادین در این سبک معماری ایجاد شده است.

چهارطاقی دانشمندان ایرانی

در ژوئن سال ۲۰۰۹ میلادی، از طرف دولت جمهوری اسلامی ایران، سازه‌ای به نشانه‌ی پیشرفت علمی صلح‌آمیز به دفتر سازمان ملل در وین اتریش هدیه شد. این سازه بنایی چهارگوش ساخته شده به تقلید از سبک معماری ایرانی اسلامی (چهارطاقی) است که در چهار ضلع آن مجسمه‌هایی از چهار فیلسوف ایرانی خیام، ابوریحان بیرونی، زکریای رازی و ابوعلی‌ سینا قرار داده شده است. این سازه هم اکنون در محوطه‌ی این ساختمان اداری و در سمت راست ورودی اصلی آن قرار دارد.

چهارتاقی دانشمندان ایرانی

چهارطاقی نیاسر

شهر نیاسر، که به عقیده‌ی مورخان، روستایی باستانی بوده در ۳۵ کیلومتری شمال غربی شهرستان کاشان در استان اصفهان و در منطقه‌ای کوهستانی در ارتفاعات کرکس قرار دارد. نیاسر به واسطه‌ی وجود چشمه‌ای دائمی و پرآب به نام چشمه‌ی اسکندریه از مناطق خوش آب و هوای ایران به شمار می‌رود.

این شهر با توجه به قدمت تاریخی قابل ملاحظه‌اش ابنیه‌ی تاریخی قابل توجهی را در خود جای داده است که چهارطاقی نیاسر از آن جمله است.

چهارتاقی نیاسر

این چهارطاقی بخشی از یک آتشکده مربوط به دوره‌ی ساسانی است که به دستور اردشیر بابکان (موسس سلسله‌ی ساسانی) روی یکی از صخره‌های غربی مشرف به شهر ساخته شده است. طول اضلاع پلان مربع آن، ۱۴ متر است و در ساخت آن از سنگ‌های موجود در مکان ساخت و گچ استفاده شده است. سنگ‌های به کار رفته در بنا، در قسمت پایینی بنا به شکل طبیعی و در قسمت فوقانی و قوس‌ها مربع‌شکل هستند.

چهارتاقی نیاسر

ارزش علمی چهارطاقی نیاسر

با توجه به برگزاری آیین‌های مذهبی ادیان باستانی ایران در زمان‌هایی خاص از فصول مختلف سال، در طراحی ساختمان‌های مذهبی مرتبط، از اطلاعات نجومی استفاده می‌شده است که این شیوه‌ی طراحی علمی، بناهای نجومی و تقویمی بسیاری را در این سرزمین به یادگار گذاشته است.

بر اساس پژوهش‌های اخترباستان‌شناسی، چهارطاقی نیاسر مانند برخی چهارطاقی‌های موجود دیگر، یکی از این بناهای نجومی و تقویمی است که در کنار این که اتاق اصلی آتشکده (محل استقرار آتش) بوده، به‌عنوان تقویم آفتابی نیز کاربرد داشته است.

چهارتاقی نیاسر

در تقویم آفتابی، زمان با استفاده از سایه‌های ایجاد شده توسط پرتوهای خورشید به هنگام طلوع و غروب آفتاب محاسبه می‌شود. با توجه به کیفیت حرکت خورشید در ایام مختلف سال، طراحی بنا از حیث اندازه‌ی طول پایه‌ها نسبت این اندازه با فاصله‌ی میانی پایه‌ها و در نتیجه زاویه‌ی منتج شده از این نسبت، به نحوی بوده است که پرتوهای خورشید هنگام طلوع و غروب در راستاهای سنجیده شده‌ای از بنا می‌تابد و در نقاطی خاص، سایه ایجاد می‌کند که هر کدام از این نقاط خاص بیانگر زمانی مهم و شاخص بوده است. در واقع، تقویم آفتابی عهده‌دار ثبت آیینی زمان بوده است.

چهارتاقی نیاسر

چهارطاقی نیاسر که در سال ۱۳۱۷ به شماره‌ی ۳۱۶ در میان آثار ملی به ثبت رسیده و یک بار در سال ۱۳۳۴ به همت اداره‌ی کل باستان‌شناسی مرمت شده، سالم‌ترین چهارطاقی موجود در ایران است که برای علاقه‌مندان به ایران باستان ارزش بازدید و برای مسئولان مربوطه، ارزش توجه بیشتر دارد.

چهارتاقی نیاسر

دیدگاه ها