مسجد جامع فهرج یزد؛ عمارتی کهن با قدمتی بالغ بر ۱۴۰۰ سال

محبوبه حسنی | پنجشنبه, ۸ بهمن ۹۴ ساعت ۱۸:۰۰

مسجد جامع فهرج تنها مسجد بجای مانده ازقرن اول هجری در ایران است آنگونه که ازمنابع تاریخی برمی آید ،این مسجد پس ازفتح یزد بدست سپاهیان اسلام بنا گردیده ،اما کتیبه ای که این مدعا را تایید کرده باشد،در دسترس نیست .نقشه این مسجد و قرارگرفتن محراب آن در محور عرضی و تزیینات بکار رفته در آن،حاکی از آن است این بنا در صدر اسلام بنا گردیده است.با کجارو همراه باشید تا با این مسجد اولیه ی اسلام در ایران آشنا شوید.

در فرهنگ اسلامی، مساجد از جمله عمارات مقدس و ارزشمندی هستند که معمار و سازندگان آن، در هر دوره‌ی زمانی، از حداکثر هنر معماری و طراحی خود استفاده کرده تا بنایی در شان آن، احداث کنند. این مسئله از بدو ظهور اسلام از اهمیت بسیاری برخوردار بوده و می‌توان در آثار بر جای‌ مانده از قرون مختلف، نمونه‌های تحسین‌برانگیز معماری و طراحی را به خوبی مشاهده کرد. مسجد جامع فهرج یزد، یکی از عمارات تاریخی ایران است که تاریخ‌ نویسان و باستان‌ شناسان قدمت آن را به دوران اولیه‌ی اسلام نسبت می‌دهند. این بنای کهن در ۳۰ آذرماه سال ۱۳۴۹ با شماره‌ی ۹۰۶ به عنوان یکی از آثار ملی ایران، به ثبت رسیده است.

جغرافیا و همسایگی مسجد جامع فهرج یزد

مسجد جامع فهرج یزد، در استان یزد، روستای فهرج، واقع در ۲۵ کیلومتری جنوب شرقی این استان قرار گرفته است. برای بازدید از این بنای تاریخی لازم است، پس از خروجی یزد به سمت استان کرمان، وارد بزرگراه یزد-بافق شوید. بعد از طی مسافتی حدود ۱۷ کیلومتر، این مکان تاریخی و ارزشمند را مشاهده خواهید کرد.

چگونگی کشف مسجد فهرج 

استاد پیرنیا در مجله باستان شناسی و هنر سال ۱۳۴۹ می‌نویسد:

سال‌ها قبل در راه بازگشت از بافق، مناره گلین فهرج در میان دشت خشک کویر نظرم را به خود جلب کرد و راه خود را گرداندم و برای بازدید از مسجد به داخل روستا رفتم. در پای مناره گروهی از مردم روستا جمع شده بودند و برای ساختن مسجدی تازه بجای مسجد فهرج (که بنظرشان مسجدی کهنه و فرسوده بود)، از من یاری خواستند و من را به درون مسجد بردند. در نخستین نگاه آثار معماری ساسانی را با خشت‌های بزرگ و نمایی از سیمگل داشت، در چشمم جلوه گر شد. گچبری‌های درهم و شکنجی (چین و شکن) که از زیر اندود کاهگلی خودنمایی می‌کرد، مرا به گمان انداخت که مگر معبد یا کوشکی از دوران ساسانی بوده که بعدها به مسجد تغییر داده شده؛ به خصوص محراب آن که تازه ساز بود. بنابراین شروع به عکاسی کرده و آغاز تحقیقی جدی در این باره را در ذهنم اطمینان بخشید و به مردم آن روستا اهمیت این مسجد را توضیح دادم تا از این کار منصرف شوند.

خالی از لطف نیست که گفته شود مردم خوب آن آبادی نیز در طول سالها قدر و ارزش این بنای زیبا را داشته و از آن حفاظت کرده اند.

تاریخچه‌ ی مسجد جامع فهرج یزد

استان یزد و توابع آن، از جمله کهن‌ترین نواحی ایران است که به دلیل حضور آثار تاریخی متعدد، نه تنها در ایران، بلکه در سراسر جهان از شهرت و اهمیتی قابل توجه برخوردار است. طبق اظهارات و اطلاعات تاریخ‌نویسان و باستان‌شناسان، قدمت روستای فهرج یزد را می‌توان حدود ۵۰۰۰ سال درنظر گرفت. برخی از مورخان و باستان‌شناسان داخلی و خارجی این شهر را یکی از نخستین نقاط سکونت ایرانیان که به پهره شهرت داشته است، می‌دانند. با توجه به تاریخ کهن این منطقه از کشور، حضور آثار و بناهای تاریخی با پیشینه‌ای بیش از ۱۰۰۰ سال، چندان بدور از تصور نخواهد بود. از جمله عمارات مهم و ارزشمند در این سرزمین را مسجد جامع فهرج، آب‌انبار حسینیه و مجموعه‌ی تاریخی شهدای فهرج تشکیل می‌دهند که هرکدام با تاریخی جالب و شگفت‌انگیز روزگار گذرانیده و اکنون پس از گذشت چندین قرن از شکل‌گیری آن‌ها، همچنان سرفراز و امیدوار، در انتظار لطف و همیاری بشر، جهت حفظ و جلوگیری از تخریب و نابودی روزها را یکی پس از دیگری سپری می‌کنند. در مورد تاریخ دقیق احداث مسجد جامع فهرج یزد، اختلاف نظراتی بین تاریخ‌نویسان و باستان‌شناسان داخلی و خارجی وجود دارد. این مسئله به گونه‌ای رقم خورده است که به دلیل عقیده‌ی برخی از آن‌ها، مبنی بر قدمت این عمارت تاریخی به دوران اوایل ظهور اسلام (قرن اول هجری)، این مسجد را قدیمی‌ترین مسجد ساخته شده در ایران می‌پندارند.

مرحوم محمد کریم پیرنیا با در نظر گرفتن آرایه‌های تزئینی و معماری صورت گرفته در این اثر تاریخی، آنرا مربوط به قرن اول هجری می‌دانست. البته نباید از این نکته غافل شد که تاریخ دقیق ساخت مسجد اعظم فهرج هیچگاه توسط این استاد بزرگوار اعلام نشده‌ است. ولی باتوجه به اظهارات ایشان، قدمت ساخت این عمارت ایران کهن را به قرن اول هجری (هفتم میلادی) نسبت داده‌اند. اما این دیدگاه توسط برخی از مورخان و کارشناسان تاریخی مردود اعلام شد و تاریخ‌های دیگری را ازجمله قرن دوم هجری (این تاریخ توسط مهرداد شکوهی اعلام شده است)، اواخر و اوایل قرن چهارم هجری (باربارا فینستر) و چهارم هجری (دهم میلادی، زیپولفی وآلفیری معتقدند که مسجد فهرج در این تاریخ احداث شده است) را به عنوان پیشینه‌ی ساخت و احداث آن عنوان کردند.

آلفیری (محقق ایتالیایی)، نکاتی در مورد یک نقش مدور تزئینی (مدالیون) که از قطری حدود ۲۱ سانتی‌متر برخوردار است، ارائه کرد. وی با منتشر کردن تصویر این نمونه‌ی تزئینی، بیان کرد که جایگاه آن در دیوار قبله و در ارتفاعی برابر با ۱.۶۵ متر از سطح زمین بوده است. به نظر می‌رسد که طرح فوق از ۶ دایره قرمز متحد المرکز (متداخل) که بر گچ حک شده، تشکیل شده است. گروهی از باستان‌شناسان با استفاده از تزئینات انجام شده بر درهای گچبری شده‌ی قرمز رنگ، و برخی دیگر از طرح‌های صورت گرفته در مسجد جامع فهرج، معتقدند که تمامی آن‌ها در هنگام ساخت مسجد یا در فاصله‌ی کمی پس از احداث مسجد، اجرا شده‌اند؛ سندی که می‌تواند اطلاعات مفید و قابل توجهی را در مورد تزئینات رنگی ابتدایی، در اختیار باستان‌شناسان و کارشناسان معماری قرار دهد. درواقع تا پیش از کشف این تزئینات، مورخان و کارشناسان بناهای تاریخی، قدمت استفاده از نقاشی روی گچ را به عمارات احداث شده در قرن اول و اواسط قرن چهارم هجری به بعد، برآورد می‌کردند. همچنین عدم حضور کتیبه در مسجد جامع فهرج یزد، از دلایل ساخت آن در دورانی پیش از قرن چهارم هجری خواهد بود؛ چراکه پس از قرن چهارم هجری، ساخت و نصب کتبیه برای مساجد به امری رایج و متداول تبدیل شد. همچنین استفاده از آجرهای خشتی در ابعاد بزرگ، در عمارات ساخته شده در دوران ابتدایی اسلام رایج بوده است که از این نوع آجرها نیز در احداث مسجد جامع فهرج، استفاده شده است. وجود تزئینات گچی دوره ساسانی د راین مسجد یکی دیگر از دلایل ساخت مسجد به دوران قرن اول هجری است. 

مسجد فهرج ۲

 معماری مسجد فهرج یزد

در نگاه نخست، مسجد جامع فهرج یزد به دلیل عدم حضور گنبد، کاشی‌کاری‌های تزئینی و کتیبه‌های قرار گرفته بر در و دیوار اکثر مساجد باقی‌مانده از ایران کهن، شباهتی به مسجد نداشته باشد. ولی سادگی و بی‌آلایشی این بنای تاریخی جلایی ستودنی بر روح و جان آدمی به یادگار خواهد گذاشت که تا مدت‌ها عطر خاطرش در ذهن و تصور باقی خواهد ماند. معمار و طراح مسجد جامع فهرج یزد، طرح اولیه و اصلی این عمارت را به صورت شبستان و رواقی که حیاط مرکزی را در خود احاطه کرده، در نظر گرفته است نقشه مسجد فهرج بسیارساده تر از تاریخانه دامغان بوده و شبستانی با سه دهانه دارد که دهانه ی میانی بزرگتر از دو دهانه‌ی چپ و راست آن است. قوسها همه بیضی شکل بوده و کاملا شبیه به معماری ساسانی آرایه های گچبری شکنجی و پیچک های آن همانند کاخ کسری در تیسفون است. شبستان مذکور از عمقی برابر با دو دهانه فرش‌انداز و رواق نیز از عمقی حدود یک دهانه برخوردار است. از نکاتی که می‌توان در مورد معماری انجام شده در شبستان مسجد نام برد، وجود قوس کم‌خیز تیزه‌دار بر بالای هر دهانه‌ی شبستان است که پاکار آن از سطح جرزهای طرفین، به میزان کمی، داخل آمده است. همچنین سازندگان این بنای کهن، عرض دهانه‌ی مرکزی شبستان را با اندکی اختلاف از نظر پهنا (دو دهانه‌ی کناری آن، از عرض کم‌تری برخوردارند)، احداث کرده‌اند. درواقع می‌توان این امر را از نکات و ویژگی‌‌های بارز معماری در ساخت مساجد ایرانی و دوران اولیه‌ی اسلام درنظر گرفت که دهانه‌ی مرکزی را در جهت قبله و به دلیل حضور محراب، با وسعت بیشتری نسبت به دیگر دهانه‌ها، طراحی می‌کردند. سازندگان این مسجد کهن، دو محراب برای این بنای تاریخی در نظر گرفتند. اولین محراب (محراب اصلی)، با استفاده از گچ، عرضی برابر با ۲.۳۲ متر و ارتفاعی حدود ۳.۲۴ متر را در انتهای دهانه‌ی مرکزی شبستان و دومین محراب نیز که کوچکتر ساخته شده است، با فاصله‌ای بسیار کم و در بخش غربی محراب اصلی تعبیه کرده‌اند.

در شبستان مسجد، ستون‌های مستطیل شکلی قرار دارد که  قسمت‌های زاویه‌دار تمامی‌آن‌ها (هرچهار گوشه‌ی ستون‌ها)، به صورت تزئینی از ستون‌های کوچک کار شده است. شاید همین امر است که برخی از معماران و باستان‌شناسان را در صحت ساخت این مسجد ارزشمند، در قرن اول و دوم هجری قمری، دچار تردید ساخته است؛ چراکه در دوران ذکر شده، تمامی ستون‌های تعبیه شده در مساجد به صورت ساده و فاقد تزئینات پیشرفته در نظر گرفته می‌شدند. درواقع می‌توان مشابه آن‌ها را در دو مسجد احمدابن طولون (سال ۲۶۳-۲۶۵ هجری) و حکیم (۳۸۰-۴۰۳ هجری) که در شهر قاهره قرار دارند، مشاهده کرد. البته قابل بیان است که معماری مساجد ایران هم در امتداد معماری دوران قبل از اسلام ایران بوده و اسلام سبک جدیدی را در معماری ایران نیاورده بلکه به عنوان نیایشگاهی تعریف شده در دین الگوهای خاصی را داشته که معماران ایرانی سعی بر در نظر گرفتن آن بخش‌ها درطراحی آن مساجد بوده‌اند توانمندی‌های معماران ایرانی در اجرای پوشش‌ها و تزئينات آنها و یا سایر ساختار معماری برخواسته از بینش آنها در علوم ساختمان بوده وچندان ارتباطی به معماری سایر ممالک نداشته است. بنابراین این که در سایر کشورها سبکی خاص در معماری مساجد بکار برده شده است، نمی‌تواند شباهت آنها به یکدیگر هم دوره بودن آنها را رقم بزند. تنها چیزی که در معماری مساجد در قرون اول هجری در ایران در نظر گرفته شده، سادگی فضای معماری مساجد بوده که با الگویی از معماری پیامبر در مدینه بوده است. در عصر حاضر نیز می‌توان نمونه‌هایی از این نوع ستون‌ها در مساجدی همچون مسجد جامع میبد و مسجد کوشک فردوس خراسان یافت.

مسجد جامع فهرج

همچنین روی اسپر پایین طاق، پنجره‌ای به شکل مستطیل و داخل قابی که به صورت چند‌پره تزئین شده‌ است، روبروی محراب مسجد به چشم می‌خورد. علاوه بر شبستان ذکر شده می‌توان آثار باقیمانده از شبستان دیگری را که به شکل مستطیل و در بخش جنوب غربی مسجد ساخته شده است، یافت. به نظر می‌رسد که معمار و سازندگان این اثر باشکوه ایرانی، آن را جهت استفاده در زمستان تاسیس کرده‌اند. معماران و باستان‌شناسان بر این باورند که این شبستان به دلیل قرار گرفتن در بیرون از محوطه‌ی مسجد اولی، تفاوت در سبک پوشش نسبت به شبستان اصلی و همچنین ابعاد خشت‌های به کار گرفته شده در ساخت، نشان‌دهنده‌ی اضافه شدن آن در مدت زمانی پس از تاسیس مسجد است. هرچند تا کنون هیچ تاریخ دقیقی در مورد ساخت آن از طرف مورخان و باستان‌شناسان ارائه نشده است، اما بر اساس یکسان بودن اندازه‌ و ابعاد آجرهای خشتی که در احداث این شبستان و مناره‌ی مسجد مورد استفاده قرار گرفته شده است، می‌توان فرضیه‌ی ساخت همزمان مناره و شبستان مذکور را درست تلقی کرد.

از مهم‌ترین قسمت مسجد اعظم فهرج یزد، می‌توان به شبستان اشاره کرد که از ارتفاعی بیشتر نسبت به سایر بخش‌های آن، برخوردار است. همچنین به دلیل عریض‌تر بودن قسمت شمالی حیاط در مقایسه با بخش جنوبی، نمی‌توان آن را به صورت مربعی کامل و یکدست در نظر گرفت. معمار این اثر تاریخی، برای پوشاندن این بخش عریض که داشتن ارتفاعی کم‌تر نسبت به شبستان از ملزومات طراحی صحیح آن به شمار می‌آید، ۴ دهانه‌ی رواق را طراحی و احداث کرده است. درون حیاط مسجد، شبستان از نمایی با ۳ قوس تیزه‌دار ساخته شده است که دهانه‌ی مرکزی از ۲ دهانه‌ی اطراف خود، از عرضی بیشتر برخوردار است. روبروی شبستان نیز یک رواق، متشکل از ۴ دهانه‌‌ی پوشیده شده توسط طاق‌های گنبدی شکل، حضور دارد. از دیگر نکات این بخش از مسجد، عدم تقارن این ۴ دهانه‌ از لحاظ تعداد و شکل با ۳ دهانه‌ی دیگر که روبروی‌ آن‌ها قرار گرفته‌اند، است. البته برخی از معماران و کارشناسان آثار تاریخی، این ناهماهنگی را از ملزومات طراحی و معماری صورت گرفته در ساخت این مسجد می‌دانند. جالب است بدانید که شبستان مسجد و دو بخش شرقی و غربی آن که در امتداد رواق قرار دارند، توسط طاق‌هایی گهواره‌ای شکل، مستور شده‌اند. سقفی از نیم‌گنبدهایی که طراحان و سازندگان هنرمند و خوش‌ذوق ایران کهن، آن‌ها را با گوشه‌سازی‌های بیضی شکل کوچک تزئین کرده‌اند، رواق شمالی را دربر گرفته است.قوسهای بالای درگاه ها دارای همانند درگاههای ساسانی دارای هویه هسنتد و پاکار آنها کمی از جرزهای درگاه پس نشسته است. طرح‌های شکنجی اطراف قوس‌ها بعدها در معماری آندلس بکار رفته است. 

 ورودی مسدود شده‌ی مسجد فهرج

این مسجد دارای ۳ ورودی مجزا است که یکی از آن‌ها (ورودی فعلی مسجد) در بخش جنوب غربی عمارت و دو ورودی دیگر (در حال حاضر یکی از این ورودی‌ها مسدود است) در قسمت شرقی مسجد قرار گرفته است. از دیگر نکات جالب توجه در مورد معماری مسجد جامع فهرج یزد، بهره‌مندی از سبک و روش استفاده شده در ساخت و طراحی مساجد عربی است که در آن دوران مرسوم و رایج بوده است. این در حالی است که آجرهای خشتی از ابعادی بزرگ برخوردار بوده است. همچنین گوشه‌سازی‌ها به صورت بیضی و حضور طاق‌های گهواره‌ای نیز مورد استفاده قرار می‌گرفته است که همگی از سبک معماری رایج در حکومت ساسانیان و دوران ابتدایی ظهور اسلام، حکایت می‌کند.

ورودی دیگر مسجد فهرج یزد

در بخش شمالی حیاط مسجد، در نمای رواق، حضور ۳ طرح که به صورت شیارهای عمودی و با قوس تیزه‌دار بر فراز هرکدام طراحی شده است، مشاهده می‌شود. در قسمت شرقی عمارت، زیر رواق نیز آثاری از ۳ طرح تزئینی که به صورت در ورودی که از عرضی برابر با ۱.۷۹ متر و ارتفاعی بالغ بر ۲.۴۸ متر برخوردارند، به چشم می‌خورد. هرچند این درها به شدت تخریب و آسیب جدی را متحمل شدند، با وجود این، گچبری قرمز رنگ روی یکی از درها وجود دارد.

طرح‌های دیگری مانند سه طرح گچبری که معماران روش اجرای آن‌ها را یکسان می‌پندارند، در مسجد فهرج یزد دیده می‌شود. این طرح‌ها عبارتند از طرحی که به صورت تابیدن نور روی سطح خارجی قوس جناغی محراب کوچک اجرا شده است؛ قوس چند‌پره (این قوس‌ها را می‌توان در آثار برجای‌مانده‌ی بناهایی همچون طاق کسری، سردر مسجد جورجیر اصفهان، مسجد جامع قدیم مهرآباد ابرکوه و در نمای ورودی مجموعه‌ی اخیدر عراق مشاهده کرد) بر فراز محراب اصلی که همانند آن را زیر طاق روی دیوار قسمت جنوبی شبستان می‌توان دید و طرحی که به صورت پله‌ای (این طرح از الگویی ایرانی پیروی کرده که در عمارات قبل از اسلام مانند تخت جمشید به صورت نمای تزئینی بیرون ساختمان، اجرا شده است) روی آخرین دیوار رواق و در بخش شمال غربی مسجد، مورد استفاده قرار گرفته‌ است.

مناره فهرج۲

مناره ی مسجد فهرج یزد

مناره‌ای استوانه‌ای شکل در بخش شمال غربی بنا احداث شده است که  چندین اتاق در مجاورت آن به چشم می‌خورد. معمار بنای تاریخی مسجد جامع فهرج یزد، با استفاده از آجرهای خشتی آن را ساخته و تعدادی پله به صورت مارپیچ، برای مناره تعبیه کرده است. پس از طی کردن پلکان مارپیچ، بلافاصله می‌توان وارد رواق مسجد شد. البته در مورد قدمت ساخت این مناره نظریات متعددی به ثبت رسیده است که می‌توان به اظهارات مرحوم پیرنیا که آن را الحاقی و متعلق به قرن چهارم یا پنجم هجری دانسته و همچنین مهرداد شکوهی که وی نیز قدمت مناره را به قرن چهارم هجری نسبت می‌دهد، اشاره کرد. برخی از معماران معتقدند که اتاق‌های احداث شده در کنار مناره، روی اتاق‌هایی که پیش‌تر وجود داشته‌اند، ساخته شده‌ است. هرچند هنوز نوع کاربری آن‌ها مشخص نیست.

مناره فهرج

منابع: سبک شناسی معماری ایران محمد کریم پیرنیا | hamshahrionline | iran-iraniha | wikipedia |  sid.ir

برچسب‌ها یزد

دیدگاه  

    تورهای برگزیده

    تبلیغات