برج غفاریه؛ مقبره حکمران دوران سلجوقی در مراغه

| یکشنبه, ۴ بهمن ۹۴ ساعت ۱۸:۳۰

بناهای آرامگاهی به شکل برج، در دوره‌ای از تاریخ معماری ایران رواج گرفته‌اند. یکی از شهرهایی که در طول تاریخ خود تعدادی از این برج مقبره‌ها را در خود حفظ کرده شهر مراغه است. در این مقاله به معرفی یکی از برج مقبره‌های مراغه به نام برج غفاریه خواهیم پرداخت. با کجارو همراه باشید.

موقعیت جغرافیایی مراغه 

شهرستان مراغه دراستان آذربایجان شرقی درمشرق دریاچه اورمیه و بردامنه جنوبی کوه سهند قرارگرفته و ازشمال به شهرستان تبریز و از سمت مشرق به شهرستان هشترود، ازجنوب به شهرستان میاندوآب و جلگه کنار دریاچه اورمیه و ازغرب به دریاچه اورمیه محدوداست. این شهرستان در فاصله ۴۵ درجه و ۳۰ دقیقه تا ۴۶ درجه و۳۷ دقیقه طول و ۳۶ درجه ۵۲ دقیقه تا ۳۷ درجه و ۳۸ دقیقه عرض جغرافیایی واقع شده و مساحت آن در حدود ۵۳۸۸ کیلومترمربع می‌باشد. به لحاظ پستی و بلندی مراغه دارای دو قسمت کوهستانی درشمال و شرق و نواحی پست و جلگه‌ای در غرب و جنوب است.

موقعیت جغرافیایی مراغه

موقعیت جغرافیایی گنبد غفاریه

مطالعات تاریخی 

دیاکونوف با استفاده از مندرجات الواح آشوری از وجود یک پادشاهی نیمه‌مستقل به نام «اوئیش‌دیش» یا «ویش‌دیش» در سده هشتم قبل از میلاد در حدود ناحیه مراغه کنونی و در جوار قلمرو دولت ماننا و تحت نفوذ آن خبر داده‌ است. همچنین در نوشته‌های مورخین وجغرافی‌دانان بعد از اسلام، به نام مراغه و حوادثی که به آن مربوط بوده زیاد برمی خوریم. بنابراین مسلم است که شهرمراغه ازشهرهای بسیار قدیمی ایران است و رویدادهای تاریخی زیادی را درخود جای داده است، لیکن هیچگاه قدمت آن به دوران فرمانروایی ایلخانان مغول که مدتی این شهر را به پایتختی خود برگزیده بودند، نرسیده است. ابتدا درسال ۱۲۳ هجری قمری سردار عرب «مروان ابن احمد» در بازگشت از مغان در این شهر اقامت گزید و به آبادانی آن همت گماشت.در زمان جنگ‌های اعراب با «بابک خرمدین» این شهر پناهگاه قشون اعراب گردیده و درفاصله سال‌های ۳۳۲ تا۴۳۴ هـ.ق این شهر در دست دیلمیان بود. در این سال زلزله سختی روی داد که خرابی بسیار در شهرمراغه به جا گذاشت. تا اینکه ازسال ۴۶۶، مراغه جزءقلمرو سلجوقیان گردید و ایشان کم و بیش درآبادانی شهرکوشیدند. در سال۵۲۲ خوارزمشاهیان بدان دست یافتند. در سال ۵۲۸  ه.ق به دست سپاهیان مغول تاراج شد و بعد از۶۵۶ هـ.ق که توسط هلاکوخان مغول به پایتختی انتخاب گردید، رو به رونق و آبادانی نهاد. در دوران صفوی به ویژه به امرشاه طهماسب اول، مساجد،مدارس و بسیاری بناهای عام المنفعه در این شهر ایجاد گردید. در دوران قاجار و از زمان حکومت عباس میرزا نائب السلطنه،حکومت مراغه و حوالی آن به احمدخان مقدم و خاندان او واگذارگردید و تا پایان سلسله قاجار ایشان برمراغه فرمانروایی داشتند.

واژه مراغه که آن را مشتق از کلمه مرغ می دانند، نشان از طبیعت سرسبز منطقه در گذشته دارد. این واژه حداقل ۱۴۰۰ سال قبل به کارمی رفت. همزمان با ورود اعراب که شرایط اقلیمی و پوشش گیاهی منطقه رابیان می دارد. احمد کسروی در کتاب آذری یا زبان باستان آذربایجان می‌نویسد:

بی‌گمان درستِ این نام مراوا یا ماراوا بوده و از این‌ رو معنی آن را جایگاه ماد توان پنداشت.

وجود برج‌ها و گنبدهای تاریخی باقی مانده از تمدن قبل و بعد از دوره اسلامی به ویژه از دوره سلجوقی و ایلخانی در مراغه، این شهر را به مکانی ویژه برای جذب گردشگران داخلی و خارجی مبدل کرده است.

برج‌ها و گنبدهای تاریخی مراغه بناهای یادبود و آرامگاهی بوده و شامل برج‌های سرخ، کبود، مدور، غفاریه و آقالار است که از نسل‌های گذشته در نقاط مختلف شهر به یادگار مانده است.

وجود برج‌های دیگری که در اثر بلایای طبیعی از بین رفته، در این شهرستان محتمل بوده و در کاوش‌هایی که در سال ۱۳۸۰ توسط باستان‌شناسان در محوطه بناهای تاریخی گنبد کبود و مدور انجام شده، بقایای دو برج تاریخی دیگر در این محوطه شناسایی شد.

سرپرست گروه کاوش و حفاری‌های باستان‌شناسی محوطه مزبور پس از انجام یک دوره کاوش به فوندانسیون و بقایای مدفون شده این برج‌ها در زیر خرواری از خاک دست یافت.

بررسی بقایای این برج‌ها حاکی است که برج‌های مزبور دارای پلان مدور بوده و در ساخت و سنگ فرش محوطه آن از مصالحی همچون ساروج و قطعه‌های سنگی نسبتا بزرگ مربوط به دوره سلجوقی استفاده شده است.

برج مقبره های مراغه

برج مقبره‌های مراغه 

موقعیت قرار گیری برج غفاریه

گنبد غفاریه که در قسمت شمال غربی شهر مراغه در کنار رودخانه صافی چای قرار دارد. تاریخ احداث آن در فاصله بین سال‌های ۷۲۵ و ۷۲۸ هجری قمری است و زمان حکومت ایلخانیان و توسط سلطان ابوسعید بهادر خان ساخته شده‌ است.

علت نامگذاری گنبد غفاریه: با توجه به متون تاریخی این است که عارفی به‌ نام “نظام‌ الدین احمد بن حسین‌ الغفاری” در زمان فرمانروایی “سلطان یعقوب بن حسن‌ بیگ آق‌ قویونلو” هنگام مراجعت از حج، عمارتی در نزدیکی این بنا احداث و املاک و باغی جهت مصارف آن وقف نمود. به‌ همین دلیل این عمارت و بناهای وابسته و همچنین برج مزبور به‌ نام وی به ” غفاریه ” شهرت یافت.

موقعیت جغرافیایی گنبد غفاریه

برج غفاریه

مقاله های مرتبط:

  • معبد مهر مراغه، معبدی به‌وسعت چندین قرن
  • شب یلدا؛ شب تولد خورشید

ویژگی‌های معماری 

گنبد غفاریه با الهام از گنبد سرخ مراغه ساخته شده و به شکل مربع آجری است که روی سکو و بر فراز دخمه‌ای استوارشده است و چهار گوشه آن بوسیله ستون‌هایی که دارای تزیینات آجری است، زینت یافته است.

درگاه ورودی بنا به سمت شمال واقع شده و دارای یک طاق نمای بزرگ و دو طاق نمای باریک و بلند جنبین می‌باشد.

طاق نمای مرکزی را تزیینات زیبای معلقی مرکب از آجر و کاشی‌های الوان سیاه و سفید و فیروزه‌ای و دو کتیبه به خط ریحان آرایش می‌دهد.

معماری بنای گنبد غفاریه بنایی مربع و آجری است که دارای دو طبقه فوقانی و زیرین می‌باشد . ازاره ی بنا به ارتفاع ۲ متر از سنگ مرمر تراشیده سفید ساخته شده که بعضی از قطعات آن به ابعاد ۱۵۰ در ۷۰ سانتیمتر است. مدخل گنبد به سمت شمال است و در گوشه‌های بنا، ستون‌های آجری با نقوش لوزی و در هر یک از اضلاع، دو طاق‌نما و یک حاشیه کتیبه کار کرده‌اند. این بنا در اصل دارای گنبدی دو پوش بوده که از بین رفته و در دوره اخیر به همت سازمان میراث فرهنگی تعمیر و مرمت شده است.

برج غفاریه

سرداب زیرین بنا رو به مشرق دارد، اما ورودی اتاق فوقانی شمالی و با طاقنمایی احاطه شده است. بالای در، کتیبه‌ای در دو سطر و بالای طاق، کتیبه ای دیگر به چشم می خورد. حروف کتیبه ها در اینجا ریحان است. متن کتیبه سه سطری بالای طاق علی رغم تحمل آسیب های زیاد قابل خواندن است: ‹امر بانشاء هذه القبه المبارکه فی ایام مولانا السلطان الاعظم ظل الله فی الارض سلطان سلاطین العرب و العجم ابوسعید بهادر خان خلد الله ملکه›.

از دو کتیبه دو سطری بالای در، چیز زیادی بر جای نمانده، ولی از همین مختصر می توان دریافت که این کتیبه، حاوی القاب و احتمالا نام شخصیتی بوده که آرامگاه برای او ساخته شده است. آنچه از کتیبه باقی مانده، بدین شرح است: ‹لمقر الش … المالکی العلی العادلی›. با توجه به سه نشان خانوادگی بر بالای پنجره ها که به صورت دو عصای پشت به پشت است، در می یابیم که آن ها نشان خانوادگی” چوگانداران ” است. این نشان، در جای دیگری، بر بنایی واقع در بیت المقدس یعنی مدرسه ” امیر ایل ملک” که مدرسه ملکیه گفته می شود و نیز بر چلچراغی مینایی متعلق به موزه قسطنطنیه، به همراه نام ” ایل ملک چوگاندار” دیده می شود. البته گنبد غفاریه نمی تواند آرامگاه ایل ملک – متوفای ۷۴۷ ه.ق ـ در قاهره باشد، ولی مدرسه ای در قاهره به نام مدرسه قراسنقریه وجود دارد که توسط فردی به نام امیر مملوک الشمس الدین قراسنقر الچرکسی المنصوری که در کار معماری در مصر و سوریه شهرت داشته ساخته شده است.

برج غفاریه

 قراسنقر در ابتدا یک غلام مملوک بود که قلاون، آن گاه که امامزاده ای بیش نبود، او را خریداری کرد و منصب چوگانداری به او داد. او در عهد لاجین، نایب السلطنه مصر بود و به هنگامی که محمد بن قلاوون برای بار سوم به سلطنت دست یافت، به عنوان نایب السلطنه سوریه برگزیده شد و تا سال ۷۱۱ ه.ق در این مقام باقی ماند. در این سال، نزد تاتارها گریخت. او روز بیست و هفتم شوال سال ۷۲۸ ه.ق یعنی در عهد سلطنت ابو سعید بهادر خان در مراغه جایی که اولجایتو تیول او قرار داده بود، درگذشت. بنابراین با توجه به فقدان مدارک دیگر می توان پذیرفت که گنبد غفاریه، مدفن امیر مملوک شمس الدین قراسنقر الچرکسی المنصوری است.

برج غفاریه

تزئینات معماری  

 برخی از تزیینات بناها، مانند کاشی معرق و تکنیک جدید کاشی لعاب پران، در این دوره شکل گرفته و از این دوره کاربرد کتیبه های کاشی معرق به صورت جدی فراگیر شده است. وجود کاشیهای آبی فیروزه ای در گوشه های بنا و نیز کاشی معرق در میان تزئینات آجری بی نظیر این بنا و وجود کتیبه های کاشی کاریکه به رنگ آبی فیروزه ای و مشکی بر روی  بدنه ی این بنا قرار دارد این برج مقبره راویژگی خاصی بخشیده است .

  رنگ های سیاه، سفید و آبی تیره تا آبی روشن. حروف کتیبه ها به رنگ سیاه بر زمینه ای سفید قرار گرفته و با اسلیمی هایی به رنگ آبی فیروزه ای آذین شده اند. نماهای جانبی و نماهای پشتی ، هریک به دو پنجره در داخل طاقنما مجهزند. بالای هر پنجره که در چهار چوبی مستطیل قرار گرفته، با نقوش بسیار زیبایی از آجر و کاشی مینایی تزیین شده است. بالای این تزیینات، نواری قرار گرفته که با سه نشان خانوادگی صاحب آرامگاه آذین شده است. شبستان اصلی با گچ سفید اندود شده و دارای طاقنماهای مسطح عریضی با مقرنس است. این بنا در ۷ مرداد ۱۳۱۲ به شماره ۱۳۷ در آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

برج غفاریه

برج غفاریه

به طور کلی برج مقبره هادر ایران و بخصوصدر شهر مراغه   ساختار منفرد جنبه سمبلیک و نمادین پیدا کرده اند. برجهای آرامگاهی شاهکارهای آجرکاری هستند که دارای ارزشهای ویژه نهفته معماری میباشند. فرم و شکل برجهای مقبرهای در ایستایی آنها نقش موثری داردو باعث شده که این تک برجها در طول تاریخ برای معماری ایران به یادگار باقی بمانند.

منابع: مقاله‌ی نقش هندسه در ایستایی برج مقبره‌های آرامگاهی، نوشته نیما ولی بیگ - کنفرانس معماری و شهرسازی و توسعه پایدار | سفر سلامت، گنبد غفاریه مراغه | کتاب مسیرهای تاریخ، نوشته ایگور دیاکنوف | jamejamonline | anthropology | آذری یا زبان باستان آذربایجان  احمد کسروی چاپ ۱۳۱۷ | fa.journals

تصاویر: هادی صیفی | بهرام اردبیلی

برچسب‌ها تاریخی مراغه

دیدگاه  

    تورهای برگزیده

    5,580,000 تومان

    هوایی

    6 روز و 5 شب

    6,300,000 تومان + 159 دلار

    هوایی

    8 روز و 7 شب

    تبلیغات